en-gb	Bill Managers may wish to assign a ‘dummy’ number or letter to Government amendments which have yet to be tabled and published, so they can be assigned to provisional groups and sent out for speaking notes to be drafted (see below for guidance on groupings and speaking notes).
cy-gb	Efallai bydd Rheolwyr Biliau yn dymuno neilltuo rhif neu lythyren ‘ffug’ i welliannau’r Llywodraeth nad ydynt eto wedi eu cyflwyno a’u cyhoeddi, fel y gellir eu rhannu i grwpiau dros dro a’u hanfon er mwyn i nodiadau annerch gael eu drafftio (gweler y canllawiau ar grwpiau a nodiadau annerch isod).

en-gb	Using a dummy reference in this way can help avoid confusion with actual amendment numbers, which are frequently different to what is expected.
cy-gb	Drwy ddefnyddio cyfeirnod ffug o’r fath gellir osgoi dryswch rhyngddynt a rhifau gwelliannau go iawn, sydd yn aml yn wahanol i’r hyn a ddisgwylir.

en-gb	This Stage follows the completion of Stage 1 and involves the detailed consideration, by a Committee, of the Bill and Government and non-Government amendments proposed by Assembly Members (not just those members of the Committee).
cy-gb	Hwn yw’r Cyfnod sy’n dilyn yn syth ar ôl cwblhau Cyfnod 1, ac mae’n cynnwys ystyriaeth fanwl, gan Bwyllgor, o’r Bil ac unrhyw welliannau’r Llywodraeth ac anllywodraethol a gynigir gan Aelodau’r Cynulliad (nid gan aelodau’r Pwyllgor yn unig).

en-gb	This is the first of the amending Stages for the Bill.
cy-gb	Hwn yw’r Cyfnod diwygio cyntaf ar gyfer y Bil.

en-gb	‘Responsible Committee’
cy-gb	‘Pwyllgor Cyfrifol’

en-gb	The ‘responsible Committee’ is the Committee which will consider the Bill at Stage 2; where a responsible Committee has considered the Bill at Stage 1, this will be the same Committee.
cy-gb	Y ‘Pwyllgor Cyfrifol’ yw’r Pwyllgor a fydd yn ystyried y Bil yng Nghyfnod 2; os bydd Pwyllgor Cyfrifol wedi ystyried y Bil yng Nghyfnod 1, yr un Pwyllgor fydd hwn.

en-gb	Where there was no Committee consideration at Stage 1, the Business Committee will refer the Bill to a responsible Committee for the purposes of Stage 2.
cy-gb	Os na fu ystyriaeth gan Bwyllgor yng Nghyfnod 1, bydd y Pwyllgor Busnes yn atgyfeirio’r Bil i Bwyllgor cyfrifol at ddibenion Cyfnod 2.

en-gb	Alternatively the Business Committee can refer the Bill to a ‘Committee of the Whole Assembly’, which is a Committee comprising all Assembly Members and is usually held in the Siambr.
cy-gb	Fel arall, caiff y Pwyllgor Busnes atgyfeirio’r Bil i ‘Bwyllgor y Cynulliad Cyfan’, sef Pwyllgor sy’n cynnwys pob un o Aelodau’r Cynulliad ac a gynhelir fel arfer yn y Siambr.

en-gb	For a Government Emergency Bill a Committee of the Whole Assembly will consider the Bill at Stage 2; this is still a Committee (i.e. it is not Plenary) – see Chapter 16.
cy-gb	Ar gyfer Bil Brys y Llywodraeth bydd Pwyllgor y Cynulliad Cyfan yn ystyried y Bil yng Nghyfnod 2; Pwyllgor fydd hwn o hyd (h.y. nid Cyfarfod Llawn mohono) – gweler Pennod 16.

en-gb	Bill teams should ensure they are familiar with the Standing Orders governing proceedings by Committees (particularly Standing Order 17).
cy-gb	Dylai timau Bil sicrhau eu bod yn gyfarwydd â’r Rheolau Sefydlog sy’n llywodraethu trafodion y Pwyllgorau (yn enwedig Rheol Sefydlog 17).

en-gb	The Lead Minister for the Bill is not a member of the Committee (unless it is a Committee of the Whole Assembly), but will attend all of the Stage 2 proceedings on a Bill, with the agreement of the Chair of the Committee.
cy-gb	Nid yw’r Gweinidog Arweiniol ar gyfer y Bil yn aelod o’r Pwyllgor (ac eithrio pan fo’n Bwyllgor y Cynulliad Cyfan), ond bydd yn bresennol yn yr holl drafodion Cyfnod 2 ar gyfer y Bil, gyda chytundeb Cadeirydd y Pwyllgor.

en-gb	Start and end of Stage 2
cy-gb	Dechrau a diwedd Cyfnod 2

en-gb	Stage 2 begins on the first working day after Stage 1 concludes.
cy-gb	Mae Cyfnod 2 yn dechrau ar y diwrnod gwaith cyntaf ar ôl i Gyfnod 1 ddod i ben.

en-gb	For Government Bills this would usually mean that Stage 2 would begin on a Wednesday.
cy-gb	Yn achos Biliau’r Llywodraeth mae hyn fel arfer yn golygu bod Cyfnod 2 yn dechrau ar ddydd Mercher.

en-gb	However at least 15 working days must elapse between the start of Stage 2 and the date of the first meeting of the responsible Committee.
cy-gb	Fodd bynnag, rhaid gadael bwlch o 15 diwrnod gwaith o leiaf rhwng dechrau Cyfnod 2 a dyddiad y cyfarfod cyntaf o’r Pwyllgor Cyfrifol.

en-gb	The deadline by which Stage 2 consideration must conclude is set by the Business Committee, but there is no limit placed by that Committee on how many times the responsible Committee may meet in the period of consideration.
cy-gb	Y Pwyllgor Busnes sy’n pennu’r terfyn amser ar gyfer cwblhau’r ystyriaeth Cyfnod 2, ond ni osodir unrhyw gyfyngiad gan y Pwyllgor hwnnw ar y nifer o weithiau y caiff y Pwyllgor Cyfrifol gyfarfod yn ystod cyfnod yr ystyriaeth.

en-gb	LPGU will advise Bill teams of the actual dates for the proceedings; there will be no flexibility on Ministerial attendance as these dates are set fairly early on in the Bill’s consideration by the Committee and (for Government Bills) reflect the timetable proposed by the Government to Business Committee.
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn rhoi gwybod i dimau Bil ar ba ddyddiadau yn union y cynhelir y trafodion. Ni fydd unrhyw hyblygrwydd o ran presenoldeb y Gweinidog yn y trafodion, oherwydd pennir y dyddiadau hynny gan y Pwyllgor ar ddechrau’r cyfnod o ystyried y Bil gan y Pwyllgor, ac (ar gyfer Biliau’r Llywodraeth) mae’r dyddiadau’n adlewyrchu’r amserlen a gynigiwyd gan y Llywodraeth i’r Pwyllgor Busnes.

en-gb	Stage 2 ends when all the amendments have been considered.
cy-gb	Bydd Cyfnod 2 yn dod i ben pan fydd yr holl welliannau wedi cael eu hystyried.

en-gb	Tabling amendments
cy-gb	Cyflwyno gwelliannau

en-gb	Any Assembly Member can table amendments from the first day on which Stage 2 starts (i.e. the first working day after Stage 1 is completed).
cy-gb	Caiff unrhyw Aelod Cynulliad gyflwyno gwelliannau o ddiwrnod cyntaf Cyfnod 2 (h.y. y diwrnod gwaith cyntaf ar ôl cwblhau Cyfnod 1).

en-gb	Standing Order 26.59 requires amendments to be tabled no later than five working days before consideration, and this is the final deadline for submission of amendments at this Stage.
cy-gb	Yn unol â Rheol Sefydlog 26.59, mae’n ofynnol bod gwelliannau’n cael eu cyflwyno ddim hwyrach na phum diwrnod gwaith cyn iddynt gael eu hystyried, a hwnnw felly yw’r terfyn amser ar gyfer cyflwyno gwelliannau yn y Cyfnod hwn.

en-gb	The Government has agreed it will table amendments no later than seven working days before they are due to be debated.
cy-gb	Mae’r Llywodraeth wedi cytuno i gyflwyno gwelliannau ddim hwyrach na saith diwrnod gwaith cyn y bwriedir iddynt fod yn destun dadl.

en-gb	This convention is in place to ensure Members have sufficient time to consider the amendments before they are debated, and to allow Members to propose amendments to Government amendments within the tabling deadlines.
cy-gb	Sefydlwyd y confensiwn hwn er mwyn sicrhau bod digon o amser i’r Aelodau ystyried y gwelliannau cyn i’r ddadl arnynt gael ei chynnal, a chaniatáu iddynt gynnig gwelliannau i welliannau’r Llywodraeth o fewn y terfynau amser ar gyfer cyflwyno.

en-gb	It is important to note that Bill teams will normally begin to prepare amendments during Stage 1, so they may be tabled from the beginning of Stage 2 (i.e.
cy-gb	Mae’n bwysig nodi y bydd timau Bil fel arfer yn dechrau paratoi gwelliannau yn ystod Cyfnod 1, er mwyn eu cyflwyno o ddechrau Cyfnod 2 (h.y. nid yw’r timau Bil yn gweithio tuag at fodloni’r dyddiad olaf ar gyfer cyflwyno).

en-gb	Bill teams do not work to the latest date for tabling), this is for a number of reasons:
cy-gb	Gweithredir fel hyn am amryw o resymau:

en-gb	the Government may wish to demonstrate to Members that undertakings made to seek to amend the Bill are being delivered, which in turn can help reassure Members of the Government’s commitment to effectively deliver the policy of the Bill and/or ensure the Bill works; and
cy-gb	gallai’r Llywodraeth ddymuno dangos i’r Aelodau bod ei hymrwymiadau i ddiwygio’r Bil yn cael eu cyflawni er mwyn i hynny, yn ei dro, helpu i roi sicrwydd i’r Aelodau ynghylch ymroddiad y Llywodraeth i gyflawni polisi’r Bil a/neu sicrhau bod y Bil yn gweithio;

en-gb	early tabling can reduce the risk of a Government amendment being ruled inadmissible (and therefore not capable of being tabled) because it is of the same or similar legal effect to an amendment already tabled (see paragraph 15.76 above).
cy-gb	gall cyflwyno’n gynnar leihau’r risg y bernir bod gwelliant y Llywodraeth yn annerbyniadwy (ac na ellir ei gyflwyno felly) oherwydd bod iddo’r un effaith gyfreithiol, neu effaith gyffelyb, â gwelliant a gyflwynwyd eisoes (gweler paragraff 15.76 uchod).

en-gb	It may be appropriate to consider tabling amendments in ‘tranches’; for example to ensure significant policy amendments are tabled as early as possible (for the reasons above).
cy-gb	Weithiau, gallai fod yn briodol ystyried cyflwyno’r gwelliannau fesul ‘tranche’. Gallai hyn fod yn briodol, er enghraifft, er mwyn sicrhau y cyflwynir y gwelliannau polisi sylweddol mor gynnar ag y bo modd (am y rhesymau uchod).

en-gb	Tranching in this way can assist with the management of the very limited time available to the Bill team in Stage 2.
cy-gb	Gall eu rhannu fesul ‘tranche’ fel hyn gynorthwyo tîm y Bil i reoli’r amser prin iawn a fydd ar gael iddo yng Nghyfnod 2.

en-gb	The approach to tabling should be discussed with LPGU in order for advice to be given to the Minister and for an appropriate timetable for the preparation of amendments to be set (see paragraph 15.72 above).
cy-gb	Dylid trafod y dull o gyflwyno gydag Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant, fel y gellir cynghori’r Gweinidog a phennu amserlen addas ar gyfer paratoi’r gwelliannau (gweler paragraff 15.72 uchod).

en-gb	Government amendments are tabled by OLC, once the Counsel General has considered and the Lead Minister and the First Minister have given approval to table.
cy-gb	Cyflwynir gwelliannau’r Llywodraeth gan Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol, unwaith y bydd y Cwnsler Cyffredinol wedi eu hystyried a’r Gweinidog Arweiniol a’r Prif Weinidog wedi cymeradwyo eu cyflwyno.

en-gb	Sufficient time should be afforded for Ministerial consideration of amendments before the tabling deadline, and as such it is helpful to liaise with Private Offices over deadlines for Ministerial clearances.
cy-gb	Dylid caniatáu digon o amser i’r ystyriaeth gan y Gweinidogion cyn y terfyn amser ar gyfer cyflwyno, ac felly mae’n fuddiol cysylltu â’r Swyddfeydd Preifat i drafod terfynau amser ar gyfer awdurdodi gan y Gweinidiogion.

en-gb	‘Purpose and effect’ table of Government amendments
cy-gb	Tabl ‘diben ac effaith' gwelliannau’r Llywodraeth

en-gb	Each time Government amendments are tabled, the Minister with responsibility for Government Business will write to all Assembly Members to provide information on the amendments and explain their purpose and intended effect.
cy-gb	Bob tro y cyflwynir gwelliannau’r Llywodraeth, bydd y Gweinidog sy’n gyfrifol am Fusnes y Llywodraeth yn ysgrifennu at bod Aelod Cynulliad i ddarparu gwybodaeth am y gwelliannau ac esbonio’u diben a’r effaith y bwriedir iddynt ei chael.

en-gb	The template for the letter and table of information is available from LPGU, and clearance for this should be included in the advice which seeks Ministerial clearance to the tabling of the amendments.
cy-gb	Mae’r templed ar gyfer y llythyr a’r tabl o wybodaeth ar gael gan Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant, a dylid awdurdodi hwn fel rhan o’r cyngor a fydd yn gofyn am awdurdodiad gan y Gweinidog i gyflwyno’r gwelliannau.

en-gb	The table must be provided in Welsh and English.
cy-gb	Rhaid darparu’r tabl yn Gymraeg ac yn Saesneg.

en-gb	If translation is required, the General Translation Unit will arrange it.
cy-gb	Os bydd angen cyfieithiad, bydd yr Uned Gyfieithu Cyffredinol yn ei drefnu.

en-gb	Preparation of the ‘purpose and effect table’ is a significant task, both in terms of the accuracy of representing the actual wording and format of each amendment (shown in both English and in Welsh), and also the drafting of the text explaining the purpose of the amendment and its effect.
cy-gb	Mae paratoi’r ‘tabl diben ac effaith’ yn dasg fawr, sy’n galw am fod yn fanwl gywir wrth gynrychioli union eiriad a fformat pob gwelliant (a ddangosir yn Gymraeg ac yn Saesneg), ac o ran drafftio’r testun sy’n esbonio diben y gwelliant a’i effaith.

en-gb	In this context:
cy-gb	Yn y cyd-destun hwn:

en-gb	the purpose of the amendment is an explanation of what the amendment does to the content of the Bill (for example “The purpose of this amendment is to include foster parents within the definition of carers in section 5 of the Bill”); and
cy-gb	diben y gwelliant yw esboniad o’r hyn y mae’r gwelliant yn ei wneud i gynnwys y Bil (er enghraifft “Diben y gwelliant hwn yw cynnwys rhieni maeth yn y diffiniad o ofalwyr yn adran 5 y Bil”);

en-gb	the effect of the amendment is an explanation of the intended result arising from the amendment.
cy-gb	effaith y gwelliant yw esboniad o’r canlyniad a fwriedir yn deillio o’r gwelliant.

en-gb	This should be described in neutral policy terms (for example “The effect of this amendment is to ensure that the definition of carers includes, where appropriate, a foster parent as appointed by the local authority”).
cy-gb	Dylid disgrifio hyn mewn termau polisi niwtral (er enghraifft “Effaith y gwelliant hwn yw sicrhau bod y diffiniad o ofalwyr yn cynnwys, lle y bo’n briodol, riant maeth fel y’i penodwyd gan yr awdurdod lleol”).

en-gb	Bill Managers will need to ensure sufficient time is given to the preparation, checking and clearing of this table before it is submitted to Ministers for clearance.
cy-gb	Bydd angen i Reolwyr Bil sicrhau y caniateir digon o amser i baratoi, gwirio ac awdurdodi’r tabl hwn cyn ei anfon i’w awdurdodi gan y Gweinidogion.

en-gb	Legal Services and LPGU will clear this table before it is submitted, and then LPGU will hold the working version until it is ready to be issued in the name of the Minister with responsibility for Government Business.
cy-gb	Bydd Gwasanaethau Cyfreithiol ac Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn awdurdodi’r tabl cyn ei anfon, ac yna bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn cadw’r fersiwn weithredol yn ôl hyd nes y bydd yn barod i’w rannu yn enw’r Gweinidog sy’n gyfrifol am Fusnes y Llywodraeth.

en-gb	This is because, between the clearance and tabling of amendments, minor technical changes may be made to the amendments by OLC (after their discussions about the form of the amendment with the Legislation Office in the Commission).
cy-gb	Gwneir hyn oherwydd, rhwng yr awdurdodi a chyflwyno’r gwelliannau, gall Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol wneud mân newidiadau technegol i’r gwelliannau (wedi iddynt drafod ffurf y gwelliant gyda’r Swyddfa Ddeddfwriaeth yn y Comisiwn).

en-gb	LPGU will ensure these minor ‘tweaks’ are reflected in the final version of the purpose and effect table before it is issued; LPGU will also ensure dummy amendment numbers in the table are updated to reflect  the actual amendment numbers allocated by the Clerks; including any cross-referencing, before issuing.
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn sicrhau yr adlewyrchir y mân addasiadau hyn yn y fersiwn derfynol o’r tabl diben ac effaith cyn ei rannu; bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant hefyd yn sicrhau y diweddarir unrhyw rifau ‘ffug’ ar gyfer gwelliannau sydd yn y tabl gyda’r rhifau gwirioneddol ar gyfer y gwelliannau a neilltuwyd gan y Clercod, gan gynnwys unrhyw groesgyfeiriadau, cyn rhannu’r tabl.

en-gb	Once the table has been issued, the Legislation Office (in the Assembly Commission) will publish it on the web-page for the Bill.
cy-gb	Unwaith y rhennir y tabl, bydd y Swyddfa Ddeddfwriaeth (yng Nghomisiwn y Cynulliad) yn ei gyhoeddi ar y dudalen we ar gyfer y Bil.

en-gb	This is then available to the public, so the Bill team may wish to consider drawing this to the attention of those stakeholders who have a particular interest in one or more proposed Government amendments.
cy-gb	Bydd ar gael wedyn i’r cyhoedd ei weld, a gall tîm y Bil ddymuno’i ddwyn i sylw’r rhanddeiliaid sydd â diddordeb penodol mewn un neu ragor o welliannau arfaethedig y Llywodraeth.

en-gb	Members are not required to prepare purpose and effect tables for their amendments, although they are encouraged to provide additional information on the intent of their amendments when they table them.
cy-gb	Nid yw’n ofynnol i Aelodau baratoi tablau diben ac effaith ar gyfer eu gwelliannau ond maent yn cael eu hannog, wrth gyflwyno’u gwelliannau, i ddarparu mwy o wybodaeth am yr hyn y bwriedir i’w gwelliannau ei gyflawni.

en-gb	If this is available the Legislation Office will include this on the Marshalled List (see paragraphs 15.116 to 15.118 below), rather than with the daily Notice of Amendments or as a separate document.
cy-gb	Os bydd yr wybodaeth hon ar gael, bydd y Swyddfa Ddeddfwriaeth yn ei chynnwys yn y Rhestr o Welliannau Wedi’u Didoli (gweler paragraffau 15.116 i 15.118 isod), yn hytrach na chyda’r Hysbysiad o Welliannau dyddiol, neu fel dogfen ar wahân.

en-gb	Supporting amendments
cy-gb	Cefnogi gwelliannau

en-gb	Under Standing Order 26.60 any Assembly Member can add his or her name to an amendment by notifying the Clerk (in practical effect this is the Legislation Office in the Assembly) at any time until the end of the working day before the Committee meeting when the amendment is to be considered.
cy-gb	O dan Reol Sefydlog 26.60, caiff unrhyw Aelod Cynulliad ychwanegu ei enw at welliant drwy hysbysu’r Clerc (sef, y Swyddfa Ddeddfwriaeth yn y Cynulliad yn ymarferol) ar unrhyw adeg tan ddiwedd y diwrnod gwaith cyn y cyfarfod Pwyllgor yr ystyrir y gwelliant ynddo.

en-gb	This is then shown on the revised Notice of Amendments as supporting the amendment.
cy-gb	Rhoddir enw’r Aelod wedyn ar yr Hysbysiad o Welliannau wedi’i adolygu, i ddangos ei fod yn cefnogi’r gwelliant.

en-gb	Because of the rules around withdrawal of amendments (see below), the main effect of the Member adding their name to the amendment is that their agreement must be sought to the withdrawal of that amendment prior to the Committee proceedings.
cy-gb	Oherwydd y rheolau ynglŷn â thynnu gwelliannau yn ôl (gweler isod), prif effaith ychwanegu enw Aelod at y gwelliant yw y bydd yn rhaid gofyn am ei gydsyniad i dynnu’r gwelliant yn ôl cyn trafodion y Pwyllgor.

en-gb	Supporting amendments in this way tends to be undertaken by opposition parties in relation to opposition amendments; for Bill teams it also shows the political support for an amendment which will help in preparing voting advice, speaking lines, and advising the Minister on handling the amendments.
cy-gb	Y gwrthbleidiau mewn perthynas â gwelliannau’r wrthblaid sy’n dueddol o gefnogi gwelliannau fel hyn; o safbwynt timau Bil, mae hefyd yn arwydd o gefnogaeth wleidyddol i welliant, a fydd o gymorth wrth baratoi cyngor pleidleisio, llinellau annerch ac wrth baratoi cyngor i’r Gweinidog ar sut i ymdrin â’r gwelliannau.

en-gb	There may, rarely, be occasions when it is advisable the Lead Minister puts their name in support of an amendment.
cy-gb	Ar achlysuron prin iawn, gall fod yn synhwyrol i’r Gweinidog Arweiniol ychwanegu ei enw i gefnogi gwelliant.

en-gb	As noted above, where a proposed amendment has the same or similar legal effect to an amendment already tabled, the proposed amendment is not admissible.
cy-gb	Fel a nodwyd uchod, pan gynigir gwelliant sydd â’r un effaith gyfreithiol â gwelliant a gyflwynwyd eisoes, neu effaith gyfreithiol debyg, ni fydd y gwelliant arfaethedig yn dderbyniadwy.

en-gb	Therefore, should a non-Government amendment have been tabled which the Government would have wished to have tabled itself, the Government could choose to support the non-Government amendment to avoid the tabling Member later withdrawing this (and particularly withdrawing it after the tabling deadline has passed, meaning the Government could not then put down its own amendment).
cy-gb	Felly, os bydd gwelliant anllywodraethol wedi ei gyflwyno, y byddai’r Llywodraeth ei hun wedi dymuno ei gyflwyno, gallai’r Llywodraeth ddewis cefnogi’r gwelliant anllywodraethol, er mwyn osgoi bod yr Aelod a’i cyflwynodd yn ei dynnu’n ôl wedyn (ac yn enwedig ei dynnu’n ôl ar ôl y terfyn amser ar gyfer cyflwyno, pan na fyddai modd i’r Llywodraeth gyflwyno’i gwelliant ei hun).

en-gb	As situations such as this occur rarely, Bill teams should discuss this option with LPGU before advising a Minister whether to support an amendment.
cy-gb	Gan mai’n anaml iawn y mae sefyllfaoedd fel hyn yn codi, dylai timau Bil drafod yr opsiwn hwn gydag Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant cyn cynghori Gweinidog a ddylid cefnogi unrhyw welliant ai peidio.

en-gb	Withdrawal of amendments
cy-gb	Tynnu gwelliannau yn ôl

en-gb	Amendments can be withdrawn prior to, and during, the Committee proceedings.
cy-gb	Ceir tynnu gwelliannau yn ôl cyn, ac yn ystod, trafodion y Pwyllgor.

en-gb	However, the rules for doing this differ depending on when the amendment is withdrawn:
cy-gb	Fodd bynnag, mae’r rheolau ar gyfer gwneud hyn yn amrywio, yn ôl pa un a dynnir y gwelliant yn ôl:

en-gb	Prior to Committee proceedings – the Member who tabled the amendment can, at any time before the day on which it is considered, withdraw that amendment.
cy-gb	Cyn cynnal trafodion y Pwyllgor – caiff yr Aelod a gyflwynodd y gwelliant dynnu’r gwelliant hwnnw yn ôl ar unrhyw adeg cyn y diwrnod yr ystyrir y gwelliant.

en-gb	Where another Member has added their name in support of the amendment (see below), the withdrawal can only be with their agreement (and the agreement of any other Members who have supported it).
cy-gb	Pan fo Aelod arall wedi ychwanegu ei enw i gefnogi’r gwelliant hwnnw (gweler isod), ni cheir tynnu’r gwelliant yn ôl ac eithrio gyda chytundeb yr Aelod arall hwnnw (a chytundeb unrhyw Aelodau eraill sydd hefyd wedi cefnogi’r gwelliant).

en-gb	If such agreement is not given, then the amendment becomes an amendment in the name of the Member who first added his or her name (and who does not agree to the withdrawal of the amendment).
cy-gb	Os na cheir cytundeb o’r fath, bydd y gwelliant yn dod yn welliant yn enw’r Aelod a ychwanegodd ei enw gyntaf (ac nad yw’n cytuno i dynnu’r gwelliant yn ôl).

en-gb	During the Committee’s proceedings – an amendment which has been moved can be withdrawn by the Member who moved it, but only if no other Member of that Committee objects.
cy-gb	Yn ystod trafodion Pwyllgor – ceir tynnu gwelliant a gynigiwyd yn ôl, gan yr Aelod a’i cynigiodd, ond dim ond os nad oes Aelod arall o’r Pwyllgor hwnnw yn gwrthwynebu.

en-gb	A Member can also choose not to move their amendment when called to do so, however, in these circumstances, another Member of the Committee can move the amendment instead.
cy-gb	Caiff Aelod hefyd ddewis peidio â chynnig ei welliant pan fydd yn cael ei alw i wneud hynny, ond, yn yr amgylchiadau hynny, gall Aelod arall o’r Pwyllgor hwnnw gynnig y gwelliant.

en-gb	In relation to Government amendments, withdrawal of amendments is undertaken:
cy-gb	Mewn perthynas â gwelliannau’r Llywodraeth, bydd gwelliannau yn cael eu tynnu yn ôl:

en-gb	prior to Committee proceedings by OLC (in writing to the Legislation Office), once formal approval of the withdrawal has been given by the Minister in whose name the amendment has been tabled;
cy-gb	cyn trafodion y Pwyllgor, gan Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol (drwy ysgrifennu at y Swyddfa Ddeddfwriaeth), unwaith y bydd y Gweinidog wedi cymeradwyo’n ffurfiol dynnu yn ôl y gwelliant a gyflwynwyd yn ei enw;

en-gb	during the Committee’s proceedings by the Chair of the Committee, on the request of the Minister.
cy-gb	yn ystod trafodion y Pwyllgor, gan Gadeirydd y Pwyllgor, ar gais y Gweinidog.

en-gb	Note:
cy-gb	Sylwer:

en-gb	if an amendment to an amendment has been proposed (see paragraph 15.87 above), that amending amendment will fall if the original amendment is withdrawn.
cy-gb	os cynigiwyd diwygiad i welliant (gweler paragraff 15.87 uchod), bydd y diwygiad hwnnw yn methu os tynnir y gwelliant gwreiddiol yn ôl.

en-gb	Notice of amendments
cy-gb	Hysbysiad o welliannau

en-gb	For each day amendments are tabled, the Assembly Commission’s Legislation Office will publish a Notice of Amendments detailing the amendments to the Bill tabled for that day.
cy-gb	Ar gyfer pob diwrnod pan gyflwynir gwelliannau, bydd Swyddfa Ddeddfwriaeth Comisiwn y Cynulliad yn cyhoeddi Hysbysiad o Welliannau, a fydd yn rhoi manylion o’r gwelliannau i’r Bil a gyflwynwyd ar gyfer y diwrnod hwnnw.

en-gb	Amendments tabled before 12.30pm will be included in the Notice of Amendments published the following working day; amendments tabled after 12.30pm will be included on the Notice of Amendments published the working day after the following working day.
cy-gb	Bydd gwelliannau a gyflwynir cyn 12.30pm yn cael eu cynnwys yn yr Hysbysiad o Welliannau a gyhoeddir ar y diwrnod gwaith canlynol; bydd gwelliannau a gyflwynir ar ôl 12.30pm yn cael eu cynnwys yn yr Hysbysiad o Welliannau a gyhoeddir ar y diwrnod gwaith ar ôl y diwrnod gwaith canlynol.

en-gb	Changes to amendments once tabled (for example, the amendment being supported by an AM, or the amendment being withdrawn) will be shown on the Notice of Amendments by an asterisk (*).
cy-gb	Bydd newidiadau i welliannau unwaith y byddant wedi eu cyflwyno (er enghraifft, Aelod Cynulliad yn cefnogi’r gwelliant, neu dynnu’r gwelliant yn ôl) yn cael eu nodi ar yr Hysbysiad o Welliannau gyda seren (*).

en-gb	When a Notice of Amendments for a particular day is reissued, a version number is usually included at the footer of the revised Notice.
cy-gb	Fel arfer, pan ailgyhoeddir yr Hysbysiad o Welliannau ar gyfer diwrnod penodol, bydd rhif fersiwn yn cael ei gynnwys yn y troedyn yn yr Hysbysiad diwygiedig.

en-gb	Bill teams will find the Notice of Amendments on the Assembly’s webpage for the Bill.
cy-gb	Gall timau Bil weld yr Hysbysiad o Welliannau ar y dudalen berthnasol ar gyfer y Bil ar wefan y Cynulliad.

en-gb	Bill teams need to check the webpage each day, so that new amendments can be swiftly responded to.
cy-gb	Dylai timau Bil wirio’r dudalen we honno yn ddyddiol, er mwyn ymateb yn ddiymdroi i welliannau newydd.

en-gb	For example, Bill teams may need to consider making amendments to non-Government amendments.
cy-gb	Er enghraifft, efallai y bydd rhaid i’r timau ystyried gwneud gwelliannau i welliannau anllywodraethol.

en-gb	Such secondary amendments will need to be tabled within the usual tabling deadlines.
cy-gb	Bydd angen cyflwyno is-welliannau o’r fath o fewn y terfynau amser cyflwyno arferol.

en-gb	‘All amendments’ table
cy-gb	Tabl ‘pob gwelliant’

en-gb	Bill teams are required to prepare an ‘all amendments’ table for the Minister, as part of the advice for the Committee proceedings.
cy-gb	Mae’n ofynnol bod timau Bil yn paratoi tabl ‘pob gwelliant’ i’r Gweinidog, fel rhan o’r cyngor ar gyfer trafodion y Pwyllgor.

en-gb	LPGU will provide the template for this.
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn darparu templed ar gyfer hyn.

en-gb	This document lists all of the amendments tabled, in the order they have been tabled, and provides a brief explanation of what each amendment seeks to do.
cy-gb	Mae’r ddogfen hon yn rhestru’r holl welliannau a gyflwynwyd, yn y drefn y’u cyflwynwyd, ac yn rhoi esboniad cryno o’r hyn y mae pob gwelliant yn ceisio’i wneud.

en-gb	This table ensures that the Minister has advice on each amendment.
cy-gb	Bydd y tabl hwn yn sicrhau bod gan y Gweinidog gyngor ar bob gwelliant.

en-gb	Bill teams will find the purpose and effect table a helpful source of information to explain each Government amendment, but the text of explanation to each amendment in the ‘all amendments’ table does not need to be set out in the same formulation (i.e. purpose and then effect); a simple line or two explaining the amendment is all that is usually required.
cy-gb	Bydd y tabl diben ac effaith yn ffynhonnell ddefnyddiol o wybodaeth ar gyfer y timau Bil er mwyn esbonio pob gwelliant y llywodraeth. Fodd bynnag, nid oes angen i destun yr esboniad ar gyfer pob gwelliant yn y tabl ‘pob gwelliant’ ddilyn yr un drefn â’r tabl diben ac effaith (h.y. diben, ac wedyn effaith); llinell neu ddwy syml i esbonio’r gwelliant yw’r cyfan sydd ei angen fel arfer.

en-gb	Marshalled list
cy-gb	Rhestr o Welliannau Wedi’u Didoli

en-gb	The numbering of amendments reflects the order in which the amendments were tabled.
cy-gb	Bydd rhifau’r gwelliannau yn adlewyrchu’r drefn y’u cyflwynwyd ynddi.

en-gb	A marshalled list shows all of the amendments in the order in which they will be considered by the Committee and voted upon, which is usually the order in which they will affect the Bill.
cy-gb	Mae rhestr o welliannau wedi’u didoli yn dangos yr holl welliannau yn y drefn yr ystyrir hwy gan y Pwyllgor, ac y pleidleisir arnynt, sef yn y drefn y byddant yn cael effaith ar y Bil fel arfer.

en-gb	Within the marshalled list each amendment will still retain its unique identifying number (allocated when tabled).
cy-gb	Yn y rhestr o welliannau wedi’u didoli bydd pob gwelliant yn cadw ei rif adnabod unigryw (a neilltuwyd iddo pan gafodd ei gyflwyno).

en-gb	Voting is usually done in the order of the marshalled list and not in tabling order.
cy-gb	Pleidleisir fel arfer yn nhrefn y rhestr welliannau wedi’u didoli ac nid yn nhrefn cyflwyno’r gwelliannau.

en-gb	The marshalled list will be generated and published by the Legislation Office (in the Assembly).
cy-gb	Bydd y rhestr o welliannau wedi’u didoli yn cael ei llunio a’i chyhoeddi gan y Swyddfa Ddeddfwriaeth (yn y Cynulliad).

en-gb	A number of versions of the list may be prepared and published (as amendments are tabled), but the final list will usually be available three to four days before the Committee meets.
cy-gb	Mae’n bosibl y paratoir ac y cyhoeddir amrywiol fersiynau o’r rhestr (wrth i welliannau gael eu cyflwyno), ond fel arfer bydd y rhestr derfynol ar gael dri neu bedwar diwrnod cyn i’r Pwyllgor gyfarfod.

en-gb	Bill teams will find the marshalled list on the Assembly’s webpage for the Bill.
cy-gb	Gall timau Bil ddod o hyd i’r rhestr o welliannau wedi’u didoli ar y dudalen ar gyfer y Bil ar wefan y Cynulliad.

en-gb	Order of consideration
cy-gb	Trefn yr ystyriaeth

en-gb	Under Standing Order 26.21 amendments are disposed of “…in the order in which the sections and schedules to which they relate arise in the Bill, unless the committee considering Stage 2 proceedings has decided otherwise”.
cy-gb	O dan Reol Sefydlog 26.21 "Mae’r gwelliannau i’w gwaredu yn y drefn y mae’r adrannau a’r atodlenni y maent yn cyfeirio atynt yn codi yn y Bil, oni bai bod y pwyllgor sy’n ystyried trafodion Cyfnod 2 wedi penderfynu fel arall."

en-gb	It is therefore open to the Committee to determine the order of consideration; they may choose to discuss sections and schedules in a different order to that of the Bill, for example so that a Schedule is considered alongside the section which introduces it, or so that amendments to substantive provisions are considered before any connected amendments to sections which provide an overview of a Bill's contents.
cy-gb	Mae’n agored felly i’r Pwyllgor benderfynu ar drefn yr ystyriaeth; gallant ddewis trafod adrannau ac atodlenni mewn trefn wahanol i’r drefn sydd yn y Bil, er enghraifft fel bod Atodlen yn cael ei hystyried ochr yn ochr â’r adran sy’n ei chyflwyno, neu fel bod gwelliannau i ddarpariaethau o sylwedd yn cael eu hystyried cyn unrhyw welliannau cysylltiedig mewn adrannau sy’n darparu trosolwg ar gynnwys Bil.

en-gb	Groupings
cy-gb	Grwpio

en-gb	Amendments will be grouped for discussion where they all bear on one subject of debate.
cy-gb	Bydd gwelliannau yn cael eu grwpio ar gyfer eu trafod os byddant i gyd yn ymwneud â’r un maes pwnc mewn dadl.

en-gb	Therefore ‘groupings’ is the common term given to the grouping of related amendments for debate.
cy-gb	‘Grwpio’ felly yw’r term cyffredin am ymdrin â grŵp o welliannau cysylltiedig gyda’i gilydd ar gyfer dadl.

en-gb	A group can include both Government and non-Government amendments within it.
cy-gb	Gall grŵp gynnwys gwelliannau’r Llywodraeth yn ogystal â gwelliannau anllywodraethol.

en-gb	The Committee Chair has the final decision on groupings.
cy-gb	Cadeirydd y Pwyllgor sydd â’r hawl i benderfynu’n derfynol ar y grwpiau.

en-gb	The final groupings will be published three working days before the Committee meeting.
cy-gb	Cyhoeddir y grwpiau terfynol dri diwrnod gwaith cyn i’r Pwyllgor gyfarfod.

en-gb	Inside a group, the amendments are listed in the order in which they fall to be considered, not numerical order.
cy-gb	Rhestrir y gwelliannau ym mhob grŵp yn y drefn y cânt eu hystyried, ac nid yn nhrefn eu rhifau.

en-gb	The order of consideration of amendments in the group follows the marshalled list; the order in which groups will be considered also follows the marshalled list.
cy-gb	Bydd trefn yr ystyriaeth o’r gwelliannau yn y Grŵp yn dilyn y rhestr o welliannau wedi’u didoli; bydd trefn yr ystyriaeth o’r grwpiau hefyd yn dilyn y rhestr o welliannau wedi’u didoli.

en-gb	Acceptance of non-Government amendments
cy-gb	Derbyn gwelliannau anllywodraethol

en-gb	Officials will need to provide advice to the Minister on non-Government amendments.
cy-gb	Rhaid i’r swyddogion ddarparu cyngor i’r Gweinidog mewn perthynas â gwelliannau anllywodraethol.

en-gb	This advice will need to take into account the order of marshalled list, groupings and any pre-emptions (see paragraphs 15.151 to 15.153).
cy-gb	Dylai’r cyngor hwnnw gymryd i ystyriaeth drefn y rhestr o welliannau wedi’u didoli, y grwpiau ac unrhyw welliannau ‘sy’n achub y blaen’ (gweler paragraffau 15.151 i 15.153).

en-gb	Legal Services will need to be engaged in discussions to consider whether the Minister should accept a non-Government amendment.
cy-gb	Bydd angen cynnwys Gwasanaethau Cyfreithiol mewn unrhyw drafodaethau i ystyried a ddylai’r Gweinidog dderbyn gwelliant anllywodraethol.

en-gb	Speaking notes
cy-gb	Nodiadau annerch

en-gb	Standing Orders refer to this Stage as ‘detailed consideration by Committee’, which could be read as detailed consideration of each line of the Bill.
cy-gb	Mae’r Rheolau Sefydlog yn cyfeirio at y Cyfnod hwn fel ‘ystyriaeth fanwl y Pwyllgor’, a gellid dehongli hynny fel ystyriaeth fanwl o bob llinell o’r Bil.

en-gb	However, in reality, it is the amendments which the Committee considers here in detail.
cy-gb	Ond mewn gwirionedd, y gwelliannau sy’n cael eu hystyried yn fanwl gan y Pwyllgor.

en-gb	As such, Bill teams need to ensure there are comprehensive speaking notes and background briefing for the Minister on all of the amendments, and not just those tabled by the Government.
cy-gb	Oherwydd hynny, rhaid i dimau Bil sicrhau bod y nodiadau annerch a’r wybodaeth gefndirol sydd ar gael i’r Gweinidog yn gynhwysfawr mewn perthynas â’r holl welliannau, ac nid y rheini a gyflwynwyd gan y Llywodraeth yn unig.

en-gb	These will need to cover all amendments, any new sections and any new schedules, as all amendments tabled at this Stage will be debated by the Committee.
cy-gb	Bydd rhaid iddynt gynnwys pob gwelliant, unrhyw adrannau newydd ac unrhyw atodlenni newydd, gan y bydd popeth a gyflwynir yn y Cyfnod hwn yn destun dadl yn y Pwyllgor.

en-gb	Guidance on preparation of speaking notes for the amending Stages, including Stage 2, is given at paragraphs 15.139 to 15.155 below.
cy-gb	Rhoddir canllawiau ar baratoi nodiadau annerch ar gyfer y Cyfnodau diwygio, gan gynnwys Cyfnod 2, ym mharagraffau 15.139 i 15.155 isod.

en-gb	Committee proceedings, including attendance and voting
cy-gb	Trafodion y Pwyllgor, gan gynnwys presenoldeb a phleidleisio

en-gb	The Minister is not a member of the responsible Committee, and therefore cannot move the amendments in his or her name, and cannot vote on amendments.
cy-gb	Nid yw’r Gweinidog yn aelod o’r Pwyllgor Cyfrifol, ac felly ni chaiff gyflwyno’r gwelliannau a wneir yn ei enw, nac ychwaith bleidleisio ar welliannau.

en-gb	Unless the Stage 2 proceedings are taking place before a Committee of the Whole Assembly.
cy-gb	Oni chynhelir trafodion Cyfnod 2 gerbron Pwyllgor y Cynulliad Cyfan.

en-gb	Officials may attend the Committee in support of the Minister.
cy-gb	Caiff swyddogion fod yn bresennol yn y Pwyllgor i gynorthwyo’r Gweinidog.

en-gb	However, unlike at Stage 1, officials cannot speak to the Committee and may not address Members.
cy-gb	Yn wahanol i Gyfnod 1, fodd bynnag, ni chaiff swyddogion annerch y Pwyllgor ac ni chânt gyfarch Aelodau.

en-gb	Sitting at the table with the Minister is usually acceptable to the Committee, but does not confer speaking rights.
cy-gb	Mae eistedd wrth y Bwrdd gyda’r Gweinidog fel arfer yn dderbyniol gan y Pwyllgor, ond nid yw hynny’n rhoi hawl i annerch.

en-gb	Places at the table are extremely restricted (e.g. two officials only is the expected position, although there have been examples when more officials have been able to sit behind the Minister).
cy-gb	Ychydig iawn o le sydd ar gael wrth y Bwrdd (e.e. dau swyddog yn unig yw’r nifer disgwyliedig, ond ar ambell achlysur yn y gorffennol mae mwy o swyddogion wedi gallu eistedd y tu ôl i’r Gweinidog).

en-gb	The Bill team need to give careful consideration as to how the Minister is to be supported in light of this.
cy-gb	Gan gadw hyn mewn cof, bydd angen i dîm y Bil ystyried yn ofalus sut yr eir ati i gefnogi’r Gweinidog.

en-gb	The Chair of the Committee will proceed through the grouped amendments, by asking the Member with the lead amendment in a Group to move that amendment and, as such, open the debate.
cy-gb	Bydd Cadeirydd y Pwyllgor yn mynd ymlaen i ymdrin â’r gwelliannau a grwpiwyd, drwy ofyn i’r Aelod sydd â’r gwelliant arweiniol mewn Grŵp gynnig y gwelliant hwnnw a, thrwy hynny, agor y ddadl.

en-gb	The debate will cover all the amendments in that Group.
cy-gb	Bydd y ddadl yn cynnwys yr holl welliannau yn Grŵp hwnnw.

en-gb	Voting will take place at the end of the discussion of each group.
cy-gb	Bydd pleidleisio’n digwydd ar ddiwedd y drafodaeth ar bob grŵp.

en-gb	As noted above, voting is in the order of the Marshalled list and as such not all amendments will be voted upon at the end of a group discussion.
cy-gb	Fel a nodwyd uchod, bydd pleidleisio yn digwydd yn nhrefn y rhestr o welliannau wedi’u didoli, ac felly ni fydd pleidlais wedi’i chynnal ar bob un o’r welliannau erbyn diwedd y drafodaeth ar y grŵp.

en-gb	This is because some amendments in a Group may appear later in the marshalled list (i.e. after the start of the next or subsequent Group(s)).
cy-gb	Y rheswm am hyn yw y gall rhai gwelliannau mewn Grŵp ymddangos wedi hyn ar y Rhestr o Welliannau Wedi’u Didoli (h.y. ar ôl dechrau’r Grŵp nesaf neu Grŵp dilynol).

en-gb	At this Stage, an amendment is:
cy-gb	Yn y Cyfnod hwn, mae gwelliant:

en-gb	agreed, if there is majority of voting members in favour of the amendment.
cy-gb	wedi ei gytuno, os yw mwyafrif yr aelodau’n pleidleisio o blaid y gwelliant.

en-gb	This will mean the Bill is changed;
cy-gb	Golyga hyn y bydd y Bil yn newid;

en-gb	not agreed, if there is not a majority of voting members in favour or the amendment, or there is a tied vote.
cy-gb	heb ei gytuno, os nad yw mwyafrif yr aelodau sy’n pleidleisio o blaid y gwelliant, neu pan fo niferoedd y pleidleisiau o blaid ac yn erbyn yn gyfartal.

en-gb	Where there is a tied vote the Chair of the Committee is obliged to cast his or her vote against the amendment (in accordance with Standing Order 6.20(ii)).
cy-gb	Pan fo’r niferoedd y pleidleisiau o blaid ac yn erbyn yn gyfartal, mae Cadeirydd y Pwyllgor o dan rwymedigaeth i fwrw ei bleidlais yn erbyn y gwelliant (yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii)).

en-gb	LPGU will prepare a ‘Likely Order of Proceedings’ guidance note for the Minister and officials attending – this will explain when amendments will be moved, debated and voted on, and also cover the speaking order and the impact of pre-emptions (see paragraphs 15.151 to 15.153 below).
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn paratoi nodyn canllaw ‘Trefn Debygol y Trafodion’ ar gyfer y Gweinidog a’r swyddogion a fydd yn bresennol – bydd hwn yn esbonio pa bryd y cynigir y gwelliannau, ac y pleidleisir arnynt, a bydd hefyd yn ymdrin â’r drefn annerch ac effaith ‘achub y blaen’ (gweler paragraffau 15.151 i 15.153 isod).

en-gb	Proceedings in Committee may take place over more than one meeting.
cy-gb	Ceir cynnal trafodion mewn Pwyllgor dros fwy nag un cyfarfod.

en-gb	After each Committee meeting, a record of the meeting will be prepared.
cy-gb	Ar ôl pob cyfarfod Pwyllgor, paratoir cofnod o’r cyfarfod.

en-gb	The Bill team will need to read the draft version of the record on behalf of Ministers, and identify any errors.
cy-gb	Bydd angen i dîm y Bil ddarllen y fersiwn ddrafft o’r cofnod ar ran y Gweinidogion,a nodi unrhyw wallau.

en-gb	Please also refer to the advice at paragraph 15.36.
cy-gb	Cyfeirier hefyd at y cyngor a roddir ym mharagraff 15.36.

en-gb	The Minister may wish to send a letter to the Chair of the Committee summarising the commitments given, and/or providing additional clarity on any points, at the end of the Committee’s consideration.
cy-gb	Ar ddiwedd ystyriaeth y Pwyllgor, efallai y bydd y Gweinidog yn dymuno anfon llythyr at Gadeirydd y Pwyllgor, yn crynhoi’r ymrwymiadau a wnaed, a/neu egluro unrhyw bwyntiau ymhellach.

en-gb	This is not a required part of the process, but Bill teams may wish to consider advising the Minister of this option where a number of commitments have been given.
cy-gb	Nid yw hyn yn rhan ofynnol o’r broses, ond gall y timau Bil ystyried cynghori’r Gweinidog ynglŷn â’r opsiwn hwn os rhoddwyd nifer o ymrwymiadau.

en-gb	The Bill team should keep a list of commitments made by the Minister in Committee and action should be taken immediately on these points:
cy-gb	Dylai tîm y Bil gadw rhestr o’r ymrwymiadau a wneir gan y Gweinidog yn y Pwyllgor, a dylid gweithredu ar unwaith ar y pwyntiau sy’n codi:

en-gb	for example, OLC may be asked to draft necessary amendments; or officials to prepare letters for the Minister to send to a Member, which will generally be copied to the Chair and other Members of the Committee.
cy-gb	er enghraifft gellir gofyn i Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol ddrafftio gwelliannau angenrheidiol; neu ofyn i swyddogion ddrafftio llythyrau i’r Gweinidog eu hanfon at Aelodau unigol, yr anfonir copïau ohonynt fel arfer at y Cadeirydd ac Aelodau eraill o’r Pwyllgor.

en-gb	Agreement of sections
cy-gb	Cytuno ar adrannau

en-gb	In accordance with Standing Order 26.24, where any amendment is tabled to a section or schedule of the Bill, once the final amendment to that section or schedule has been disposed of, the section or schedule is deemed agreed.
cy-gb	Yn unol â Rheol Sefydlog 26.24, pan gyflwynir unrhyw welliant i adran neu atodlen o’r Bil, ar ôl gwaredu’r gwelliant olaf i’r adran neu’r atodlen honno, ystyrir bod yr adran neu’r atodlen honno wedi ei chytuno.

en-gb	Similarly, Standing Order 26.25 makes clear that where no amendment is tabled to a section or schedule, that section or schedule is deemed agreed by the Committee once that section or schedule has been reached in the order of consideration.
cy-gb	Yn yr un modd, mae Rheol Sefydlog 26.25 yn gwneud yn eglur, pan na chyflwynir gwelliant i adran neu atodlen, yr ystyrir bod yr adran neu’r atodlen honno wedi cael ei chytuno gan y Pwyllgor pan fydd yr adran neu'r atodlen honno wedi'i chyrraedd yn nhrefn yr ystyriaeth.

en-gb	Preparation of Speaking Notes for the amending Stages
cy-gb	Paratoi Nodiadau Annerch ar gyfer y Cyfnodau diwygio

en-gb	Approach to preparation
cy-gb	Dull o baratoi

en-gb	Frequent contact with the Minister and special adviser is recommended, so as to settle the lines to be taken on each amendment.
cy-gb	Argymhellir cysylltu yn aml â’r Gweinidog a’r cynghorwr arbennig, er mwyn dod i gytundeb ar y trywydd i’w ddilyn mewn perthynas â phob gwelliant.

en-gb	Time is often so short at this Stage that a good understanding with the Minister about what needs to or does not need to be cleared by him or her is invaluable.
cy-gb	Gan fod amser yn aml mor brin yn y Cyfnod hwn, mae sicrhau bod dealltwriaeth dda gan y Gweinidog ynghylch beth sydd angen a beth nad oes angen iddo eu hawdurdodi yn werthfawr.

en-gb	Scheduling Ministerial pre-meetings in the week prior to the Committee or Plenary proceedings will help to move things along more swiftly.
cy-gb	Trwy drefnu rhag-gyfarfodydd gyda’r Gweinidog yn yr wythnos cyn trafodion y Pwyllgor neu Gyfarfod Llawn, gellir hwyluso a chyflymu’r gwaith.

en-gb	A large number of amendments may be tabled at each amending Stage.
cy-gb	Ceir cyflwyno llawer iawn o welliannau yn ystod pob Cyfnod diwygio.

en-gb	A good system for keeping track of each amendment is therefore critical, especially as the actual number of the amendment will only be known when the Assembly Commission’s Legislation Office has processed the amendments and published the (daily) Notice of Amendments.
cy-gb	Felly, mae’n hanfodol cael system dda i gadw ar drywydd pob gwelliant, yn enwedig o gofio na fydd union rif y gwelliant yn hysbys pan fydd Swyddfa Ddeddfwriaeth y Cynulliad wedi prosesu’r gwelliannau ac wedi cyhoeddi’r Hysbysiad (dyddiol) o Welliannau.

en-gb	This can make it hard to keep track of amendments, evolving groupings and the drafting of speaking notes.
cy-gb	Gall hyn gymhlethu’r gwaith o gadw trefn ar y gwelliannau a’r grwpiau sy’n esblygu, a drafftio nodiadau annerch.

en-gb	Bill teams may wish to adopt a spreadsheet to record amendments as they come in, and to provide a means of checking preparatory speaking notes for each amendment have been drafted.
cy-gb	Gall y timau Bil ddewis defnyddio taenlen i gofnodi gwelliannau wrth iddynt gael eu cyflwyno, a sicrhau bod modd gwirio bod nodiadau annerch paratoadol wedi eu drafftio ar gyfer pob gwelliant.

en-gb	A spreadsheet allows amendments to be sorted into groups, and these groups to be assigned to an official for drafting.
cy-gb	Mae taenlen yn golygu bod modd didoli gwelliannau yn grwpiau, a neilltuo’r grwpiau hynny i swyddog ar gyfer drafftio.

en-gb	It also allows Bill managers to assign a ‘dummy’ number or letter to amendments yet to appear on the Notice of Amendments, so they can be assigned to provisional groups and sent out for speaking notes to be drafted.
cy-gb	Mae hefyd yn galluogi rheolwyr Bil i roi rhif neu lythyren ‘ffug’ i’r gwelliannau sydd heb ymddangos eto ar yr Hysbysiad o Welliannau, fel y gellir eu rhannu yn grwpiau dros dro a’u hanfon allan ar gyfer drafftio nodiadau annerch.

en-gb	When the marshalled list arrives the Bill team should carefully cross-check, amending any dummy numbers/letters used in speaking notes and go through the groupings again.
cy-gb	Pan fydd y rhestr o welliannau wedi’u didoli yn cyrraedd, dylai tîm y Bil groeswirio’n ofalus, gan newid unrhyw rifau/llythrennau ‘ffug’ a ddefnyddiwyd mewn nodiadau annerch ac edrych eto ar y grwpiau.

en-gb	Managing the drafting of speaking notes for amendments is one of the most challenging responsibilities for a Bill team.
cy-gb	Rheoli’r gwaith o ddrafftio nodiadau annerch ar gyfer gwelliannau yw un o gyfrifoldebau mwyaf heriol tîm y Bil.

en-gb	The end product is a ‘grouped speaking note’ – this is the document which provides the Minister with the speaking lines for a group of amendments, and there will be a grouped speaking note for each group of amendments.
cy-gb	‘Nodyn annerch ar y Grŵp’ – sef y ddogfen a fydd yn darparu y trywydd i’w ddilyn ar gyfer y Gweinidog mewn perthynas â grŵp o welliannau – fydd ffrwyth llafur y gwaith hwn,  a bydd ‘nodyn annerch’ yn cael ei baratoi ar gyfer pob grŵp.

en-gb	Content of the grouped speaking note
cy-gb	Cynnwys y nodyn annerch ar bob grŵp

en-gb	LPGU has a standard template for drafting grouped speaking notes using a format understood by Ministers and officials alike.
cy-gb	Mae gan Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant dempled safonol ar gyfer drafftio nodiadau annerch ar gyfer y grwpiau, sy’n defnyddio fformat a y mae’r Gweinidogion a’r swyddogion yn ei ddeall.

en-gb	Putting to one side the formatting and design aspects, the significant elements are:
cy-gb	Yn ogystal â’r agweddau fformatio a dylunio, yr elfennau pwysig yw:

en-gb	Summary of group – on the front sheet of each grouped speaking note a short summary of what the group of amendments cover.
cy-gb	Crynodeb o’r Grŵp – ar ddalen flaen pob nodyn annerch mae crynodeb byr o’r hyn y mae’r Grŵp o welliannau’n ei gynnwys.

en-gb	This enables the Minister to quickly familiarise themselves with the content of the group and the key aspects to be conveyed should the full speaking note not be utilised;
cy-gb	Mae hyn yn galluogi’r Gweinidog i ymgyfarwyddo’n gyflym â chynnwys y Grŵp, a’r agweddau allweddol y dylid eu cyfleu os na ddefnyddir y nodyn annerch yn llawn;

en-gb	Speaking lines – The lines need to address the key amendments within the group, and provide cogent reasons for accepting/rejecting the amendments.
cy-gb	Trywyddau i’w dilyn – Dylai’r trywyddau roi sylw i’r gwelliannau allweddol o fewn y Grŵp, a darparu rhesymau cymhellol dros dderbyn/gwrthod y gwelliannau.

en-gb	Where amendments are consequential on other amendments, it is acceptable for these to be referenced as consequential (however, the Committee may still wish to have detail on the consequential amendments);
cy-gb	Pan fo gwelliannau yn ganlyniadol i welliannau eraill, mae’n dderbyniol cyfeirio atynt fel rhai canlyniadol (er hynny, gall y Pwyllgor ddymuno cael manylion am y gwelliannau canlyniadol);

en-gb	Supplementary Q&A – during a debate on a Group of amendments the Minister may be asked questions, to which a response will need to be given in the debate on that Group.
cy-gb	Cwestiynau ac Atebion Atodol – yn ystod dadl ar Grŵp o welliannau gellir gofyn cwestiynau i’r Gweinidog y bydd angen eu hateb yn y ddadl ar y Grŵp hwnnw.

en-gb	Potential questions and additional lines to take will therefore need to be considered, and included within the grouped speaking note.
cy-gb	Felly, dylid ystyried y cwestiynau posibl ac unrhyw drywydd i’w ddilyn arall, a’u cynnwys yn y nodyn annerch.

en-gb	The substance of the notes on amendments needs to be carefully thought out.
cy-gb	Dylai sylwedd y nodiadau ar welliannau fod yn ffrwyth meddwl gofalus.

en-gb	but for non-Government amendments it is not always easy to work out just what the member is trying to achieve or why.
cy-gb	ond gyda gwelliannau anllywodraethol, nid oes modd deall bob amser beth yn union y mae’r aelod yn ceisio ei gyflawni, na pham.

en-gb	For most amendments, the structure would be:
cy-gb	Ar gyfer y rhan fwyaf o welliannau, byddai strwythur y nodyn fel a ganlyn:

en-gb	This amendment...
cy-gb	Mae’r gwelliant hwn...

en-gb	[and then summarise what it says];
cy-gb	[ac yna crynhoi’r hyn y mae’n ei ddweud];

en-gb	The practical effect of the amendment would be to...
cy-gb	Effaith ymarferol y gwelliant fyddai…

en-gb	[and then spell out the consequences];
cy-gb	[ac yna egluro’r canlyniadau];

en-gb	The intention is thought to be...
cy-gb	Bernir mai’r bwriad yw...

en-gb	[and then have an informed guess and say what it is based on, e.g. discussions during Stage 1].
cy-gb	[ac yna dyfalu beth fyddai’r bwriad ar sail yr wybodaeth sydd ar gael, gan nodi ar ba sail, e.e. trafodaethau yn ystod Cyfnod 1].

en-gb	Having analysed the amendment in this way, the note should then set out the line or lines of argument recommended.
cy-gb	Ar ôl dadansoddi’r gwelliant fel hyn, dylid nodi’r trywydd neu’r trywyddau rhesymu a argymhellir.

en-gb	Remember that at Stage 2 the Committee will be very familiar with the detail of the Bill, and of stakeholders’ views on it, having worked on the Bill during Stage 1.
cy-gb	Cofier, erbyn Cyfnod 2, bydd y Pwyllgor yn dra chyfarwydd â manylion y Bil ac â safbwyntiau’r rhanddeiliaid arno, ar ôl gweithio ar y Bil yng Nghyfnod 1.

en-gb	All Members are usually keen to see that the Bill is improved by the Committee's scrutiny.
cy-gb	Fel arfer, bydd yr Aelodau i gyd yn awyddus i weld y Bil yn cael ei wella yn sgil gwaith craffu’r Pwyllgor.

en-gb	The Minister will wish to respond accordingly.
cy-gb	Bydd y Gweinidog yn dymuno ymateb yn unol â hyn.

en-gb	Do provide full factual analysis and give reasons why an amendment is to be resisted in as much detail as possible.
cy-gb	Cofiwch ddarparu dadansoddiad ffeithiol llawn, a rhoi cymaint o fanylion â phosibl wrth nodi’r rhesymau pam y dylid gwrthwynebu gwelliant.

en-gb	In line with the Civil Service Code and the Ministerial Code, civil servants should not prepare any party political lines within the briefing, although special advisers may provide these for inclusion.Similarly the lines should not suggest the Minister commit to look again at an issue unless policy really will be reconsidered, nor without consideration of the points regarding non-government amendments set out in paragraphs 15.124 to 15.125.
cy-gb	Yn unol â Chod y Gwasanaeth Sifil a Chod y Gweinidogion, ni ddylai gweision sifil baratoi unrhyw ddeunydd sy’n ymwneud â gwleidyddiaeth plaid yn rhan o’r pecyn gwybodaeth, ond gall cynghorwyr arbennig ddarparu deunydd o’r fath ar gyfer ei gynnwys.Yn yr un modd, ni ddylai trywyddau awgrymu bod y Gweinidog yn ymrwymo i ailedrych ar fater oni chaiff y polisi ei ailystyried mewn gwirionedd, ac y caiff y pwyntiau ynghylch gwelliannau anllywodraethol a nodir ym mharagraffau 15.124 i 15.125 hefyd eu hystyried.

en-gb	Where several amendments are consequential on an earlier substantive amendment and the whole group is likely to be considered together, they may all be covered by the same note.
cy-gb	Pan fydd amryw o welliannau yn ganlyniadol i welliant o sylwedd a gyflwynwyd yn gynharach ac yn debygol o gael eu hystyried i gyd ar y cyd fel grŵp, gellir eu cynnwys i gyd yn yr un nodyn.

en-gb	If this is done it must be made clear that the note does in fact cover a number of amendments.
cy-gb	Os gwneir hyn, rhaid gwneud yn eglur bod y nodyn yn cwmpasu nifer o welliannau.

en-gb	Speaking order
cy-gb	Trefn annerch

en-gb	Where a Minister has the lead amendment in the group (usually this is the first amendment), they will be invited to speak first.
cy-gb	Os mai'r Gweinidog sydd â’r gwelliant arweiniol yn y Grŵp (y gwelliant hwnnw, fel arfer, yw’r gwelliant cyntaf) caiff ei wahodd i siarad yn gyntaf.

en-gb	Members will then be invited to speak, and the Minister will close the discussions.
cy-gb	Gwahoddir yr aelodau i siarad wedyn, ac yna bydd y Gweinidog yn dwyn y trafodaethau i ben.

en-gb	Where a Member other than the Minister has the lead amendment, the Minister will be the penultimate speaker for the group.
cy-gb	Os Aelod ac eithrio’r Gweinidog sydd â’r gwelliant arweiniol, y Gweinidog fydd y siaradwr olaf ond un ar gyfer y Grŵp.

en-gb	Speaking notes must reflect speaking order:
cy-gb	Rhaid i nodiadau annerch adlewyrchu’r drefn annerch:

en-gb	where the Minister opens and closes a Group, opening and closing speeches are required;
cy-gb	pan fo’r Gweinidog yn agor ac yn cloi’r grŵp, bydd angen araith agoriadol a chloi;

en-gb	where the Minister is responding, prior to the Member with the lead amendment closing, only a responding speech is required.
cy-gb	pan fo’r Gweinidog yn ymateb, cyn i’r Aelod sydd â’r gwelliant arweiniol gloi, araith i ymateb yn unig fydd ei hangen.

en-gb	Regardless of speaking order, it is important that the Minister deals with all the amendments in the group (not just the Government amendments).
cy-gb	Beth bynnag y bo’r drefn annerch, mae’n bwysig bod y Gweinidog yn ymdrin â phob gwelliant yn y Grŵp (nid gwelliannau’r Llywodraeth yn unig).

en-gb	Impact of ‘pre-emptions’
cy-gb	Effaith achosion o ‘achub y blaen’

en-gb	As noted above, an amendment is not admissible if “…it is inconsistent with a decision already taken at the Stage at which the amendment is proposed.”
cy-gb	Fel nodwyd uchod, mae gwelliant yn annerbyniol “…os yw’n anghyson â phenderfyniad sydd eisoes wedi’i wneud yn y Cyfnod pryd y mae’r gwelliant yn cael ei gynnig.”

en-gb	(Standing Order 26.61(iv)).
cy-gb	(Rheol Sefydlog 26.61(iv)).

en-gb	This criterion is intended to prevent decisions taken on one amendment effectively being overturned by a subsequent amendment at the same Stage.
cy-gb	Bwriad y maen prawf hwn yw sicrhau na chaiff penderfyniadau a wneir ynghylch un gwelliant eu gwrthdroi i bob pwrpas gan welliant dilynol yn yr un Cyfnod.

en-gb	It is therefore possible that an amendment that was admissible when it was tabled could become inconsistent with a decision taken on a previous amendment, i.e. during the proceedings in Committee or Plenary as the case may be.
cy-gb	Mae’n bosibl, felly, y gallai gwelliant, a oedd yn dderbyniadwy ar yr adeg y’i cyflwynwyd, ddod yn anghyson â phenderfyniad a wnaed ar welliant blaenorol, h.y. yn ystod y trafodion yn y Pwyllgor neu’r Cyfarfod Llawn, fel y bo’n berthnasol.

en-gb	In such cases the later amendment would be pre-empted by the earlier amendment and would not be called for a decision (i.e. if it has already been debated it would not be voted on; or it may fall before it is even discussed).
cy-gb	Mewn achosion o’r fath, byddai’r gwelliant blaenorol yn achub y blaen ar y gwelliant dilynol, ac ni fyddai’r gwelliant dilynol yn cael ei alw i gael penderfyniad yn ei gylch (h.y. pe bai eisoes wedi bod yn destun dadl, ni fyddai pleidlais yn cael ei chynnal arno; neu byddai’n methu hyd yn oed heb ei drafod o gwbl).

en-gb	The Legislation Office (in the Assembly Commission) will identify any pre-emptions, and will notify LPGU of the same.
cy-gb	Bydd y Swyddfa Ddeddfwriaeth (yng Nghomisiwn y Cynulliad) yn nodi unrhyw achosion o achub y blaen ac yn hysbysu Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant.

en-gb	LPGU will then advise the Bill team, and will advise whether pre-emptions could require more than one version of a grouped speaking note to be prepared.
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant wedyn yn hysbysu tîm y Bil ac yn rhoi gwybod iddynt a allai achosion o achub y blaen olygu y bydd yn ofynnol paratoi mwy nag un fersiwn o nodyn annerch ar gyfer grŵp o welliannau.

en-gb	Because amendments will only become inadmissible in these circumstances during the actual proceedings, there is usually no opportunity for the speaking notes to be re-written during those proceedings.
cy-gb	Oherwydd mai dim ond yn ystod y trafodion eu hunain y bydd gwelliannau yn dod yn annerbyniadwy, yn yr amgylchiadau hyn,  ni cheir cyfle fel arfer i ailysgrifennu’r nodiadau annerch yn ystod y gweithrediadau hynny.

en-gb	Therefore, to avoid the Minister referring to amendments which have become inadmissible during proceedings, alternative speaking notes will need to be held in reserve for use if required.
cy-gb	Felly, rhag i’r Gweinidog gyfeirio at welliannau a fydd wedi dod yn annerbyniadwy yn ystod y trafodion, bydd angen cadw nodiadau annerch eraill wrth gefn, i’w defnyddio os bydd gofyn.

en-gb	The exception, of course, is when proceedings are taking place over more than one meeting and the pre-emptions affect amendments being dealt with on a second or subsequent meeting.
cy-gb	Yr eithriad, wrth gwrs, yw pan gynhelir y trafodion dros fwy nag un cyfarfod a bydd yr achosion o achub y blaen yn effeithio ar welliannau yr ymdrinnir â hwy mewn ail gyfarfod neu gyfarfod dilynol.

en-gb	Clearance of speaking notes
cy-gb	Awdurdodi nodiadau annerch

en-gb	Speaking notes will need to be considered and cleared by the instructing officer and LPGU, and sufficient time should be made available for Bill Managers to respond to the comments made before the speaking notes are finalised and signed off by the SRO.
cy-gb	Bydd angen i nodiadau annerch gael eu hystyried a’u hawdurdodi gan y swyddog sy’n llunio’r cyfarwyddiadau ac Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant, a dylid caniatáu digon o amser i Reolwyr y Bil ymateb i’w sylwadau cyn llunio’r fersiwn derfynol o’r nodiadau, a lofnodir gan y Prif Berchennog Cyfrifol.

en-gb	Co-locating teams when preparing the speaking notes can assist – for example colleagues from Legal Services and LPGU may wish to join policy officials on the days when the speaking notes are being finalised.
cy-gb	Gall fod o gymorth os bydd y timau yn rhannu lleoliad gwaith wrth i’r nodiadau annerch gael eu paratoi – er enghraifft, efallai y bydd cydweithwyr o Gwasanaethau Cyfreithiol ac Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn dewis ymuno â’r swyddogion polisi ar y diwrnodau pan gytunir ar y nodiadau annerch terfynol.

en-gb	Speaking notes should be submitted to the Minister in sufficient time for them to be considered before the proceedings take place so any amendments required by the Minister can be dealt with.
cy-gb	Dylid anfon y nodiadau annerch at y Gweinidog mewn da bryd fel y bydd digon o amser i’r Gweinidog eu hystyried cyn y trafodion, ac er mwyn gallu gwneud unrhyw newidiadau y bydd y Gweinidog yn eu dymuno.

en-gb	Revising the Explanatory Memorandum after Stage 2
cy-gb	Diwygio’r Memorandwm Esboniadol ar ôl Cyfnod 2

en-gb	If the Bill is amended at Stage 2 the Member in charge must prepare a revised Explanatory Memorandum in Welsh and English, unless the responsible Committee resolves that a revised Memorandum is not required (see Standing Order 26.27 and paragraphs 8.64 - 8.73 in Chapter 8).
cy-gb	Os caiff y Bil ei ddiwygio yng Nghyfnod 2 rhaid i’r Aelod Cyfrifol baratoi Memorandwm Esboniadol diwygiedig yn Gymraeg ac yn Saesneg, oni fydd y Pwyllgor Cyfrifol yn penderfynu nad oes angen Memorandwm diwygiedig (gweler Rheol Sefydlog 26.27 a pharagraffau 8.64 - 8.73 ym Mhennod 8).

en-gb	The Bill Manager will need to ensure the revised Explanatory Memorandum is prepared and available in Welsh and English.
cy-gb	Bydd angen i Reolwr y Bil sicrhau y paratoir y Memorandwm Esboniadol diwygiedig ac y bydd ar gael yn Gymraeg ac yn Saesneg.

en-gb	If translation is required, the General Translation Unit has requested they are provided with a tracked change version of the Explanatory Memorandum to work from.
cy-gb	Os bydd angen cyfieithiad, mae’r Uned Gyfieithu Cyffredinol wedi gofyn am fersiwn o’r Memorandwm Esboniadol i weithio arni a fydd yn cynnwys y newidiadau wedi eu marcio.

en-gb	The changes will need to be cleared by Legal Services, LPGU and others as necessary (for example Welsh Government economists and Strategic Budgeting if the RIA has changed).
cy-gb	Bydd angen i’r newidiadau gael eu hawdurdodi gan Gwasanaethau Cyfreithiol, Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant ac eraill fel y bo angen (er enghraifft economegwyr Llywodraeth Cymru a Chyllidebu Strategol os newidiwyd yr Asesiad Effaith Rheoleiddiol).

en-gb	Additionally, clearance by OLC will be required for changes to the Explanatory Notes.
cy-gb	At hynny, bydd rhaid i Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol awdurdodi unrhyw newidiadau i’r Nodiadau Esboniadol.

en-gb	The revised Explanatory Memorandum must be submitted to the Minister and First Minister for clearance prior to laying.
cy-gb	Rhaid wedyn anfon y Memorandwm Esboniadol diwygiedig i gael ei awdurdodi gan y Gweinidog a’r Prif Weinidog cyn ei osod.

en-gb	If the revised Explanatory Memorandum laid before the Assembly includes significant changes to the RIA, the Welsh Government has committed to writing to the subject Committee responsible for scrutinising the Bill, and the Finance Committee, setting out the changes made.
cy-gb	Os yw'r Memorandwm Esboniadol diwygiedig a osodir gerbron y Cynulliad yn cynnwys newidiadau sylweddol i'r Asesiad Effaith Rheoleiddiol, mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ysgrifennu at y Pwyllgor sy'n gyfrifol am graffu ar y Bil, a'r Pwyllgor Cyllid, gan nodi'r newidiadau a wnaed.

en-gb	Where this applies, draft letters should be provided to the Minister for agreement as part of the clearance process for laying the revised Explanatory Memorandum.
cy-gb	Lle bo hyn yn berthnasol, dylid darparu llythyrau drafft i'r Gweinidog eu cytuno fel rhan o'r broses awdurdodi ar gyfer gosod y Memorandwm Esboniadol diwygiedig.

en-gb	The revised Explanatory Memorandum must be laid at least five working days before the date of the Plenary consideration at Stage 3 (see Standing Order 26.28).
cy-gb	Rhaid gosod y Memorandwm Esboniadol diwygiedig o leiaf bum diwrnod gwaith cyn y dyddiad y bydd yn cael ei ystyried yn y Cyfarfod Llawn yng Nghyfnod 3 (gweler Rheol Sefydlog 26.28).

en-gb	As well as revising the Explanatory Memorandum, policy impact assessment should also be reviewed in light of amendments agreed at Stage 2 and consideration given to the publication of a revised version, or to publication of the assessment where it was not previously considered necessary.
cy-gb	Yn ogystal â diwygio’r Memorandwm Esboniadol, dylid hefyd adolygu’r asesiad o effaith y polisi yng ngoleuni’r gwelliannau y cytunwyd arnynt yng Nghyfnod 2, ac ystyried cyhoeddi fersiwn ddiwygiedig, neu gyhoeddi’r asesiad lle na dybiwyd cyn hynny fod angen gwneud hynny.

en-gb	Preparing a revised Bill after Stage 2
cy-gb	Paratoi Bil diwygiedig ar ôl Cyfnod 2

en-gb	The Legislation Office (of the Assembly Commission) will prepare a revised version of the Bill so as to include all agreed amendments.
cy-gb	Bydd y Swyddfa Ddeddfwriaeth (yng Nghomisiwn y Cynulliad) yn paratoi fersiwn ddiwygiedig o’r Bil a fydd yn cynnwys yr holl welliannau y cytunwyd arnynt.

en-gb	They will provide a copy of this to OLC for checking, and will then publish this to the Assembly webpage for the Bill.
cy-gb	Bydd y Swyddfa’n darparu copi o’r Bil diwygiedig i Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol ar gyfer ei wirio, ac yna yn ei gyhoeddi ar y dudalen ar gyfer y Bil ar wefan y Cynulliad.

en-gb	There are no actions arising for the Bill team (apart from OLC) in this regard.
cy-gb	Nid oes unrhyw gamau gweithredu’n codi mewn perthynas â hyn ar gyfer tîm y Bil (ac eithrio Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol).

en-gb	This Stage follows the completion of Stage 2 and involves the detailed consideration, in Plenary, of the Bill and amendments proposed by Assembly Members and selected by the Llywydd.
cy-gb	Mae’r Cyfnod hwn yn dilyn yn union ar ôl i Gyfnod 2 ddod i ben ac yn cynnwys ystyriaeth fanwl, yn y Cyfarfod Llawn, o’r Bil a’r gwelliannau a gynigir gan Aelodau’r Cynulliad a’u dewis gan y Llywydd.

en-gb	This is usually the last amending Stage for the Bill.
cy-gb	Hwn yw’r Cyfnod diwygio olaf ar gyfer y Bil fel arfer.

en-gb	However, at least 15 working days must elapse between the start of Stage 3 and the date of the first Plenary consideration of the Bill.
cy-gb	Fodd bynnag, rhaid gadael bwlch o 15 diwrnod gwaith o leiaf rhwng dechrau Cyfnod 3 a dyddiad yr ystyriaeth gyntaf o’r Bil yn y Cyfarfod Llawn.

en-gb	For Government Bills the timetabling of the Plenary consideration is a matter for the Government (rather than Business Committee).
cy-gb	Yn achos Biliau’r Llywodraeth mater i’r Llywodraeth ydy amserlennu ar gyfer ystyriaeth yn y Cyfarfod Llawn (yn hytrach na mater i’r Pwyllgor Busnes).

en-gb	Notice of the Plenary consideration will need to be given, in the usual way for notice of business.
cy-gb	Bydd angen rhoi Hysbysiad o’r ystyriaeth yn y Cyfarfod Llawn, yn y ffordd arferol o roi hysbysiad ynghylch busnes.

en-gb	Considerations in preparing amendments
cy-gb	Ystyriaethau wrth baratoi gwelliannau

en-gb	As Stage 3 is likely to be the last amending Stage before the Bill is passed, it is important that the Bill team assesses what Government amendments (if any) are needed for Stage 3, how controversial the Bill has been, and what non-Government amendments are likely.
cy-gb	Gan ei bod yn debygol mai Cyfnod 3 fydd y Cyfnod diwygio olaf cyn pasio’r Bil, mae’n bwysig bod tîm y Bil yn asesu pa welliannau’r Llywodraeth (os o gwbl) sydd eu hangen ar gyfer Cyfnod 3, pa mor ddadleuol y bu’r Bil, a pha welliannau anllywodraethol sy’n debygol.

en-gb	LPGU should be involved in any such discussion.
cy-gb	Dylid cynnwys Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant mewn trafodaeth ar faterion o’r fath.

en-gb	Part of this discussion will be used to consider whether there is adequate time allowed for the remainder of the Bill’s passage, and the likelihood of the need to hold either further Stage 3 proceedings or a Report Stage (see below).
cy-gb	Bydd rhan o’r drafodaeth honno yn cael ei neilltuo ar gyfer ystyried a oes digon o amser wedi ei ganiatáu ar gyfer yr hyn sy’n weddill o hynt y Bil drwy’r Cynulliad, a pha mor debygol ydyw y bydd angen cynnal trafodion Cyfnod 3 pellach neu Gyfnod Adrodd (gweler isod).

en-gb	A key determinant will be the number of Government amendments and the potential need to accept non-Government amendments which may require further amendment to ensure the Bill is effective.
cy-gb	Un ffactor allweddol i’w ystyried wrth benderfynu fydd faint o welliannau’r Llywodraeth sydd yn ogystal â’r posibilrwydd y bydd angen derbyn gwelliannau anllywodraethol y gallai fod angen eu diwygio ymhellach er mwyn sicrhau bod y Bil yn effeithiol.

en-gb	An extension to the time identified for the Stage 3 debate can be sought if it is considered the Stage 3 proceedings will need to be held over more than one meeting, and the overall timetable for consideration can also be reviewed.
cy-gb	Gellir gofyn am estyn yr amser a neilltuwyd ar gyfer y ddadl Cyfnod 3 os ystyrir y bydd angen mwy nag un cyfarfod ar gyfer cynnal trafodion Cyfnod 3, a gellid hefyd adolygu’r amserlen gyffredinol ar gyfer yr ystyriaeth.

en-gb	This will necessitate a discussion with the Minister with responsibility for Government Business which will be undertaken by LPGU, following conversations with Assembly officials.
cy-gb	Bydd hynny yn galw am drafodaeth rhwng y Gweinidog sy’n gyfrifol am Fusnes y Llywodraeth ac Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant, ar ôl ymgynghori â swyddogion y Cynulliad.

en-gb	There is a need to consider carefully whether proposed amendments at this Stage raise issues of consent (Minister of Crown or Queen/Duke of Cornwall Consent), as the Bill cannot be passed if such consents are not in place.
cy-gb	Mae angen ystyried yn ofalus a yw gwelliannau a gynigir yn y Cyfnod hwn yn codi’r mater o gael cydsyniad (Cydsyniad Gweinidog y Goron neu Gydsyniad y Frenhines/Dug Cernyw) oherwydd ni ellir pasio’r Bil os na fydd cydsyniadau o’r fath wedi eu sicrhau.

en-gb	OLC, Legal Services and LPGU should be involved in discussions where this may be an issue.
cy-gb	Dylid cynnwys Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol, Gwasanaethau Cyfreithiol ac Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant mewn trafodaethau lle y gallai hyn godi.

en-gb	Similarly, where there is no Financial Resolution in place for this Bill (as it has not been required so far), any amendments, which would necessitate having a Financial Resolution, cannot proceed until a motion for the Financial Resolution has been passed.
cy-gb	Yn yr un modd, os na wnaed Penderfyniad Ariannol mewn perthynas â’r Bil hwn (oherwydd na fu’n ofynnol hyd yma), ni all unrhyw welliannau a fyddai’n golygu bod rhaid cael Penderfyniad Ariannol fynd yn eu blaen, hyd nes bydd cynnig am y Penderfyniad Ariannol wedi ei basio.

en-gb	LPGU will provide further advice to Bill teams on process and timetable implications, should this situation arise.
cy-gb	Gall Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant ddarparu cyngor pellach i dimau Bil ar y goblygiadau o ran proses ac amserlen, os bydd sefyllfa o’r fath yn codi.

en-gb	Any Member can table amendments from the first day on which Stage 3 starts (i.e. the first working day after Stage 2 is completed).
cy-gb	Gall unrhyw Aelod gyflwyno gwelliannau, o ddiwrnod cyntaf Cyfnod 3 ymlaen (h.y. o’r diwrnod gwaith cyntaf ar ôl cwblhau Cyfnod 2).

en-gb	However, in practice these are more likely to be tabled when the Bill as amended at Stage 2 is available (usually within 48 hours of completion of Stage 2).
cy-gb	Yn ymarferol, fodd bynnag, mae gwelliannau yn fwy tebygol o gael eu cyflwyno pan fo’r Bil fel y’i diwygiwyd yng Nghyfnod 2 ar gael (sef o fewn 48 awr i gwblhau Cyfnod 2 fel arfer).

en-gb	As with Stage 2, the Standing Orders require amendments to be tabled no later than five working days before consideration, although the Government has agreed it will table amendments no later than seven working days before they are due to be debated.
cy-gb	Fel yng Nghyfnod 2, mae’n ofynnol o dan y Rheolau Sefydlog bod unrhyw welliannau yn cael eu cyflwyno ddim hwyrach na phum diwrnod gwaith cyn iddynt gael eu hystyried, er bod y Llywodraeth wedi cytuno i gyflwyno gwelliannau ddim hwyrach na saith diwrnod gwaith cyn y dyddiad y trefnwyd iddynt fod yn destun dadl.

en-gb	Government amendments are tabled by OLC, once approval to table has been given by the Counsel General, Lead Minister and the First Minister.
cy-gb	Cyflwynir gwelliannau’r Llywodraeth gan Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol, unwaith y ceir cymeradwyaeth i’w cyflwyno gan y Cwnsler Cyffredinol, y Gweinidog Arweiniol a’r Prif Weinidog.

en-gb	The Bill team seeks such clearances.
cy-gb	Tîm y Bil sy’n ceisio’r awdurdodiad hwn.

en-gb	Ministers should be afforded sufficient time to consider the amendments before the tabling deadline.
cy-gb	Dylid caniatáu digon o amser i’r Gweinidogion ystyried y gwelliannau cyn y terfyn amser ar gyfer cyflwyno.

en-gb	When the Government’s amendments have been tabled, the Minister with responsibility for Government Business will again write to all Assembly Members to provide information on the amendments, and their purpose and intended effect.
cy-gb	Pan fydd gwelliannau’r Llywodraeth wedi eu cyflwyno, bydd y Gweinidog sy’n gyfrifol am Fusnes y Llywodraeth yn ysgrifennu eto at bob Aelod Cynulliad i ddarparu gwybodaeth am y gwelliannau, eu diben a’u heffaith arfaethedig.

en-gb	Guidance on preparing this information is given at paragraphs 15.100 to 15.102 above.
cy-gb	Rhoddir canllawiau ar baratoi’r wybodaeth hon ym mharagraffau 15.100 i 15.102 uchod.

en-gb	In exceptional circumstances the Llywydd may accept an amendment at Stage 3 after the tabling deadline has passed (this is not the case in Stage 2).
cy-gb	Mewn amgylchiadau eithriadol yng Nghyfnod 3, gall y Llywydd dderbyn gwelliant ar ôl y terfyn amser ar gyfer cyflwyno (nid yw hyn yn wir yng Nghyfnod 2).

en-gb	Such an amendment is known as a ‘late amendment’.
cy-gb	Gelwir gwelliant o’r fath yn ‘welliant hwyr’.

en-gb	If it appears possible the Government may need to table a late amendment, LPGU will discuss this with OLC and Assembly officials.
cy-gb	Os bydd yn ymddangos yn bosibl y gallai fod angen i’r Llywodraeth gyflwyno gwelliant hwyr, bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn trafod hyn gyda Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol a swyddogion y Cynulliad.

en-gb	Guidance regarding ‘further Stage 3 proceedings’ (which may be an alternative to seeking to table a late amendment) is given below.
cy-gb	Rhoddir canllawiau isod ar ‘drafodion Cyfnod 3 pellach’ (a allai gynnig dewis arall yn hytrach na cheisio cyflwyno gwelliant hwyr).

en-gb	Arrangements for Stage 3
cy-gb	Trefniadau ar gyfer Cyfnod 3

en-gb	In relation to –
cy-gb	Mewn perthynas â –

en-gb	supporting amendments;
cy-gb	cefnogi gwelliannau;

en-gb	withdrawal of amendments;
cy-gb	tynnu gwelliannau yn ôl;

en-gb	notice of amendments;
cy-gb	hysbysiad ynghylch gwelliannau;

en-gb	‘all amendments’ table;
cy-gb	tabl ‘pob gwelliant’;

en-gb	marshalled list;
cy-gb	rhestr o welliannau wedi’u didoli;

en-gb	groupings; and
cy-gb	grwpio;

en-gb	voting advice,
cy-gb	cyngor pleidleisio,

en-gb	the guidance given above in relation to Stage 2 also applies for Stage 3 (adjusting any references to ‘Committee’ to read ‘Plenary’).
cy-gb	mae’r canllawiau a roddir uchod mewn perthynas â Chyfnod 2 yn gymwys hefyd i Gyfnod 3 (os bydd unrhyw gyfeiriad at ‘y Pwyllgor’ yn cael ei newid yn gyfeiriad at ‘y Cyfarfod Llawn’).

en-gb	Similarly, in relation to agreement of sections, the guidance above also applies to Stage 3, but references to Standing Orders should be read as 26.42 and 26.43 respectively.
cy-gb	Yn yr un modd, mewn perthynas â chytuno ar adrannau, mae’r canllawiau uchod hefyd yn gymwys i Gyfnod 3, ond dylid darllen y cyfeiriadau at Reolau Sefydlog fel 26.42 a 26.43, yn eu trefn.

en-gb	As at Stage 2 it is open to the Assembly to determine the order of consideration of amendments at Stage 3.
cy-gb	Fel Cyfnod 2, mae'n agored i'r Cynulliad bennu trefn ystyried y gwelliannau yng Nghyfnod 3.

en-gb	However, at Stage 3 it is the Minister with responsibility for Government Business, for Government Bills, or the Business Committee, for non-Government Bills, who brings forward a motion proposing an order.
cy-gb	Fodd bynnag, yng Nghyfnod 3, y Gweinidog â chyfrifoldeb dros Fusnes y Llywodraeth (ar gyfer Biliau'r Llywodraeth) neu'r Pwyllgor Busnes (ar gyfer Biliau Anllywodraethol) sy'n cyflwyno cynnig ynghylch y drefn.

en-gb	Such a motion would usually be agreed in advance of the first meeting of the Assembly at which amendments are to be considered, in order for the marshalled list to reflect the new order.
cy-gb	Byddai cynnig o'r fath fel rheol yn cael ei gytuno cyn cyfarfod cyntaf y Cynulliad lle bydd y gwelliannau'n cael eu hystyried, er mwyn i'r rhestr wedi'i gosod mewn trefn adlewyrchu'r drefn newydd.

en-gb	LGPU will lead on making the arrangements for this motion.
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn arwain y trefniadau ar gyfer y cynnig hwn.

en-gb	At Stage 3 the Llywydd may select the amendments which are to be considered, (under Standing Order 26.36) but this is not usually adopted.
cy-gb	Yng Nghyfnod 3 gall y Llywydd ddewis y gwelliannau sydd i'w hystyried, (dan Reol Sefydlog 26.36) ond ni fabwysiedir y drefn honno fel arfer.

en-gb	As this is likely to be the last amending Stage for the Bill, careful and early consideration will need to be given to non-Government amendments.
cy-gb	Gan ei bod yn debygol mai hwn fydd y Cyfnod diwygio olaf ar gyfer y Bil, bydd angen rhoi sylw gofalus i welliannau anllywodraethol cyn gynted ag sy’n bosibl.

en-gb	It is imperative advice is sought from OLC on whether the wording is in an appropriate form; if not, it may be necessary to consider further Stage 3 proceedings.
cy-gb	Mae’n hanfodol ceisio cyngor gan Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol a yw’r geiriad mewn ffurf briodol; os nad yw, efallai y bydd angen ystyried trafodion Cyfnod 3 pellach.

en-gb	Similarly, the only opportunity for the Minister to ‘return to the matter at a later Stage’ (i.e. where the policy of the amendment is one which the Minister wishes to accept, but the drafting needs further consideration) will be at a further or new amending Stage.
cy-gb	Yn yr un modd, yr unig gyfle a gaiff y Gweinidog i ‘ddod yn ôl at y mater yn ystod Cyfnod diweddarach’ (h.y. pan fo polisi’r gwelliant yn un yr hoffai’r Gweinidog ei dderbyn, ond bod angen ystyried y gwaith drafftio ymhellach) fydd yn ystod Cyfnod diwygio pellach neu newydd.

en-gb	Both will have implications for the timetable of Assembly consideration; advice is available from LPGU.
cy-gb	Bydd goblygiadau i’r amserlen ar gyfer yr ystyriaeth gan y Cynulliad waeth pa opsiwn a ddewisir; mae cyngor ar gael gan Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant.

en-gb	As at Stage 2, although the Standing Orders refer to this Stage as ‘detailed consideration by Plenary’, in reality Members consider amendments to the Bill in detail only.
cy-gb	Fel yng Nghyfnod 2, er bod y Rheolau Sefydlog yn cyfeirio at y Cyfnod hwn fel ‘ystyriaeth fanwl gan y Cynulliad’, mewn gwirionedd y gwelliannau i’r Bil yn unig a ystyrir yn fanwl gan yr Aelodau.

en-gb	Bill teams therefore need to ensure that there are comprehensive speaking notes and briefing for the Minister on all of the amendments, not just those tabled by the Government.
cy-gb	Mae angen i’r timau Bil, felly, sicrhau bod nodiadau annerch a phecyn gwybodaeth cynhwysfawr ar gael i’r Gweinidog ar bob un o’r gwelliannau, nid y gwelliannau a gyflwynir gan y Llywodraeth yn unig.

en-gb	The advice given above in relation to Speaking Notes applies to Stage 3 also.
cy-gb	Mae’r cyngor a roddir uchod mewn perthynas â Nodiadau Annerch hefyd yn gymwys i Gyfnod 3.

en-gb	Given it is often the case that a number of the non-Government amendments tabled at Stage 2 (but not accepted) will also be tabled again at Stage 3, speaking notes should be updated to reflect the debate at Stage 2, including counter arguments, and may need to provide more detail as the Minister will be addressing all Members not just those who sat on the Committee.
cy-gb	Gan fod amryw o’r gwelliannau anllywodraethol a gyflwynir yng Nghyfnod 2 (ond nas derbynnir) yn aml yn cael eu cyflwyno drachefn yng Nghyfnod 3, dylid diweddaru’r nodiadau annerch i adlewyrchu’r ddadl yng Nghyfnod 2, gan gynnwys y gwrth-ddadleuon. Gallai fod angen hefyd ddarparu mwy o fanylion, gan y bydd y Gweinidog yn annerch pob Aelod, ac nid dim ond yr Aelodau hynny a oedd yn hefyd yn aelodau o’r Pwyllgor.

en-gb	Again, frequent contact with the Minister and special adviser is recommended, so as to settle the lines to be taken on each amendment.
cy-gb	Unwaith eto, argymhellir y dylid cysylltu’n aml â’r Gweinidog a’r cynghorwr arbennig, er mwyn dod i gytundeb ar y trywydd i’w ddilyn mewn perthynas â phob gwelliant.

en-gb	Because it is likely to be the last amending Stage, it is extremely important that commitments to “return to this at a later Stage” are only used where Report Stage is proposed.
cy-gb	Gan ei bod yn debygol mai hwn fydd y Cyfnod diwygio olaf, mae’n eithriadol o bwysig i beidio â chrybwyll ymrwymiad i “ddod yn ôl at hyn mewn Cyfnod diweddarach” oni fydd Cyfnod Adrodd yn cael ei gynnig.

en-gb	Plenary proceedings, including support for the Minister
cy-gb	Trafodion y Cyfarfod Llawn, gan gynnwys cefnogaeth i’r Gweinidog

en-gb	Unlike at Stage 2, the Minister can move and vote on amendments at Stage 3.
cy-gb	Yn wahanol i Gyfnod 2, gall y Gweinidog gynnig gwelliannau a phleidleisio arnynt yng Nghyfnod 3.

en-gb	Officials will not be able to attend Plenary, but may be able to support the Minister via email.
cy-gb	Ni all swyddogion fod yn bresennol yn y Cyfarfod Llawn, ond efallai y gallant gynorthwyo’r Gweinidog drwy e-bost.

en-gb	Arrangements must be made for officials to watch the Plenary proceedings, and provide advice (as required) via email to the Minister or as may be preferred by the Minister.
cy-gb	Rhaid gwneud trefniadau i’r swyddogion wylio trafodion y Cyfarfod Llawn, a darparu cyngor i’r Gweinidog (fel y bo angen), drwy e-bost neu fel sydd orau gan y Gweinidog.

en-gb	LPGU will prepare a ‘Likely Order of Proceedings’ guidance note for the Minister so as to explain when amendments will be moved, debated and voted on, and this will also cover speaking order and the impact of pre-emptions (see paragraphs 15.149 to 15.153 above).
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn paratoi nodyn canllaw ‘Trefn Debygol y Trafodion’ ar gyfer y Gweinidog, i esbonio pa bryd y cynigir y gwelliannau, ac y dadleuir a phleidleisir arnynt, a bydd y nodyn  hwn hefyd yn ymdrin â’r drefn annerch ac effaith achosion o achub y blaen (gweler paragraffau 15.149 i 15.153 uchod).

en-gb	The Llywydd will proceed through the grouped amendments, and voting will take place at the end of a discussion of a group.
cy-gb	Bydd y Llywydd yn mynd ymlaen trwy’r grwpiau o welliannau, a bydd y pleidleisio’n digwydd ar ddiwedd trafodaeth ar grŵp.

en-gb	As at Stage 2, voting is in the order of the marshalled list and not all amendments will be voted upon at the end of a group discussion.
cy-gb	Fel yng Nghyfnod 2, pleidleisir yn nhrefn y Rhestr o Welliannau Wedi’u Didoli, ac felly ni fydd yr aelodau yn pleidleisio ar bob gwelliant ar ddiwedd trafodaeth grŵp.

en-gb	An amendment is:
cy-gb	Bydd gwelliant:

en-gb	agreed, if there is majority of voting members in favour of the amendment.
cy-gb	wedi cael ei gytuno, pan fo mwyafrif yr aelodau sy’n pleidleisio o blaid y gwelliant.

en-gb	not agreed, if there is not a majority of voting members in favour of the amendment, or there is a tied vote.
cy-gb	heb ei gytuno, pan nad yw mwyafrif yr aelodau sy’n pleidleisio o blaid y gwelliant, neu pan fo niferoedd y pleidleisiau o blaid ac yn erbyn yn gyfartal.

en-gb	Where there is a tied vote the Llywydd is obliged to cast her vote against the amendment (in accordance with Standing Order 6.20(ii)).
cy-gb	Pan fo’r niferoedd yn gyfartal, mae’r Llywydd o dan rwymedigaeth i fwrw ei phleidlais yn erbyn y gwelliant (yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii)).

en-gb	The Assembly can resolve to place time limits on debates of groups of amendments (under Standing Order 26.37), but this is not usually adopted.
cy-gb	Gall y Cynulliad benderfynu gosod terfynau amser ar ddadleuon ar grwpiau o welliannau (o dan Reol Sefydlog 26.37), ond ni fabwysiedir y drefn honno fel arfer.

en-gb	It is for the Minister with responsibility for Government Business (for Government Bills), or the Business Committee (for non-Government Bills), to propose these limits.
cy-gb	Y Gweinidog â chyfrifoldeb dros Fusnes y Llywodraeth (ar gyfer Biliau'r Llywodraeth), neu'r Pwyllgor Busnes (ar gyfer Biliau Anllywodraethol) sy'n cynnig y terfynau hyn.

en-gb	The Llywydd will generally allow around 10 minutes per speaker, and the Member opening and closing the Group will have up to 10 minutes per speech in that Group.
cy-gb	Yn gyffredinol bydd y Llywydd yn caniatáu tua 10 munud i bob siaradwr; a bydd yr Aelod sy’n agor ac yn cloi cyfraniadau’r Grŵp yn cael hyd at 10 munud ar gyfer pob araith yn y Grŵp hwnnw.

en-gb	The Record of Proceedings will be published within 24 hours of Plenary concluding; the Bill team will need to check this and identify any errors.
cy-gb	Caiff Cofnod y Trafodion ei gyhoeddi cyn pen 24 awr o ddiwedd y Cyfarfod Llawn; bydd angen i dîm y Bil wirio’r Cofnod a nodi unrhyw wallau.

en-gb	Revisions to the Explanatory Memorandum after Stage 3
cy-gb	Diwygio’r Memorandwm Esboniadol ar ôl Cyfnod 3

en-gb	If the Bill is amended at Stage 3 and the Assembly agrees to consider amendments at Report Stage (see below), the Member in charge must prepare a revised Explanatory Memorandum in Welsh and English, unless the Assembly resolves that a revised Memorandum is not required (see Standing Order 26.46A and paragraphs 8.64 - 8.72 in chapter 8).
cy-gb	Os caiff y Bil ei ddiwygio yng Nghyfnod 3 a’r Cynulliad yn cytuno i ystyried gwelliannau mewn Cyfnod Adrodd (gweler isod), rhaid i’r Aelod Cyfrifol baratoi Memorandwm Esboniadol diwygiedig yn Gymraeg ac yn Saesneg, oni fydd y Cynulliad yn penderfynu nad yw’n ofynnol cael Memorandwm diwygiedig (gweler Rheol Sefydlog 26.46A a pharagraffau 8.64 - 8.72 ym Mhennod 8).

en-gb	The revised Explanatory Memorandum must be laid at least five working days before the date of the Plenary consideration at Report Stage (see Standing Order 26.46B).
cy-gb	Rhaid gosod y Memorandwm Esboniadol diwygiedig o leiaf bum diwrnod gwaith cyn dyddiad yr ystyriaeth gan y Cyfarfod Llawn yn ystod y Cyfnod Adrodd (gweler Rheol Sefydlog 26.46B).

en-gb	If Stage 3 is the final amending Stage, and the Bill will next be considered at Stage 4, there is no requirement to update the Explanatory Memorandum prior to (or after) Stage 4.
cy-gb	Os Cyfnod 3 yw’r Cyfnod diwygio terfynol, ac ystyrir y Bil nesaf yng Nghyfnod 4, ni fydd yn ofynnol diweddaru’r Memorandwm Esboniadol cyn (nac ar ôl) Cyfnod 4.

en-gb	However, there are cases where it is useful to update the Explanatory Memorandum to reflect amendments at Stage 3 and it is considered to be best practice to do so.
cy-gb	Fodd bynnag, mewn rhai achosion mae’n fuddiol diweddaru’r Memorandwm Esboniadol i adlewyrchu gwelliannau yng Nghyfnod 3, ac ystyrir mai gwneud hynny yw’r ymarfer gorau.

en-gb	As well as revising the Explanatory Memorandum, policy impact assessments should also be reviewed in light of amendments agreed at Stage 3 and consideration given to the publication of a revised version, or to publication of an assessment where this was not previously considered necessary.
cy-gb	Yn ogystal â diwygio’r Memorandwm Esboniadol, dylid hefyd adolygu asesiadau effaith y polisi yng ngoleuni’r gwelliannau y cytunwyd arnynt yng Nghyfnod 3, ac ystyried cyhoeddi fersiwn ddiwygiedig, neu gyhoeddi asesiad lle nas ystyriwyd cyn hynny bod angen gwneud hynny.

en-gb	Further proceedings at the end of Stage 3
cy-gb	Trafodion pellach ar ddiwedd Cyfnod 3

en-gb	Further Stage 3 proceedings allow the Member in charge or any member of the Government (only) to table amendments to be considered at further Stage 3 proceedings.
cy-gb	Mae trafodion Cyfnod 3 pellach yn caniatáu i’r Aelod Cyfrifol neu unrhyw aelod o’r Llywodraeth (yn unig) gyflwyno gwelliannau i’w hystyried mewn trafodion Cyfnod 3 pellach.

en-gb	Such amendments are only admissible if, in addition to the usual admissibility requirements (see paragraphs 15.75 to 15.76 above) they are –
cy-gb	Ni fydd gwelliannau o’r fath yn dderbyniadwy oni bai, yn ychwanegol at y gofynion derbyniadwyedd arferol (gweler paragraffau 15.75 i 15.76 uchod) eu bod –

en-gb	for the purpose of clarifying a provision of the Bill; or
cy-gb	at y diben o egluro darpariaeth o’r Bil;

en-gb	to give effect to a commitment given during the (earlier) Stage 3 proceeding.
cy-gb	yn rhoi effaith i ymrwymiad a roddwyd yn ystod y trafodion Cyfnod 3 (cynharach).

en-gb	Such further Stage 3 proceedings could be needed, for example, if a non-Government amendment is accepted at Stage 3 which requires further amendment to ensure the Bill is technically effective, and the Government needs to rectify this before the Bill is passed – i.e. to clarify the provision.
cy-gb	Gallai fod angen trafodion Cyfnod 3 pellach o’r fath, er enghraifft, os yw gwelliant anllywodraethol yn cael ei dderbyn yng Nghyfnod 3 sy’n golygu ei bod hi’n ofynnol cael gwelliant pellach i sicrhau bod y Bil yn dechnegol effeithiol, a bydd angen i’r Llywodraeth unioni hyn cyn i’r Bil gael ei basio – h.y. er mwyn egluro’r ddarpariaeth.

en-gb	Alternatively if it becomes clear during Stage 3 the amendments brought forward by the Government are unlikely to be agreed, and the Minister makes a commitment during the Stage 3 proceedings to look at them again, they may trigger a further Stage 3 proceeding to do so.
cy-gb	Fel enghraifft arall, os daw i’r amlwg yn ystod Cyfnod 3 nad yw’r gwelliannau a ddatblygwyd gan y Llywodraeth yn debygol o gael eu cytuno, a bod y Gweinidog yn ymrwymo yn ystod y trafodion Cyfnod 3 i ailedrych ar y gwelliannau hynny, gallai hynny ysgogi trafodion Cyfnod 3 pellach.

en-gb	To move to further Stage 3 proceedings requires the agreement of the Assembly.
cy-gb	Er mwyn mynd ymlaen i gynnal trafodion Cyfnod 3 pellach, mae’n ofynnol cael cytundeb y Cynulliad.

en-gb	Under Standing Order 26.39 the Member in charge, or any member of the government, may without notice move that the Assembly consider further amendments at further Stage 3 proceedings.
cy-gb	O dan Reol Sefydlog 26.39 caiff yr Aelod Cyfrifol, neu unrhyw aelod o’r Llywodraeth, heb roi hysbysiad, gynnig bod y Cynulliad yn ystyried rhagor o welliannau mewn trafodion Cyfnod 3 pellach.

en-gb	The motion must be moved when all amendments have been disposed of, but prior to the Llywydd announcing the completion of Stage 3 proceedings.
cy-gb	Rhaid gwaredu’r holl welliannau cyn i’r cynnig gael ei gynnig, ond rhaid ei gynnig cyn i’r Llywydd gyhoeddi bod trafodion Cyfnod 3 wedi dod i ben.

en-gb	LPGU will provide detailed advice on further Stage 3, including the:
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn darparu cyngor manwl ar y Cyfnod 3 pellach, gan gynnwys:

en-gb	lines to be used by the Minister, in the relevant speaking notes, to signal the intention to trigger further Stage 3;
cy-gb	y trywyddau sydd i’w defnyddio gan y Gweinidog, yn y nodiadau annerch perthnasol, i fynegi’r bwriad i sbarduno Cyfnod 3 pellach;

en-gb	impact for timetable (including tabling of amendments and the date the further Stage 3 proceedings will take place).
cy-gb	yr effaith ar yr amserlen (gan gynnwys cyflwyno gwelliannau a’r dyddiad y cynhelir y trafodion Cyfnod 3 pellach).

en-gb	They will provide a copy of this to OLC for checking, and will then publish this to the Assembly webpage for the Bill.
cy-gb	Bydd y Swyddfa’n darparu copi ohono i Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol ar gyfer ei wirio, a chaiff ei gyhoeddi wedyn ar y dudalen ar gyfer y Bil ar wefan y Cynulliad.

en-gb	There are no actions arising for the Bill team (apart from OLC) in this regard.
cy-gb	Nid oes unrhyw gamau gweithredu yn codi ar gyfer tîm y Bil (ac eithrio Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol).

en-gb	Agreement between OLC and the Legislation Office must be reached in time for the Bill to be published at least one working day prior to Stage 4 proceedings, otherwise those proceedings cannot take place.
cy-gb	Bydd rhaid cael cytundeb rhwng Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol a’r Swyddfa Ddeddfwriaeth mewn da bryd ar gyfer cyhoeddi’r Bil o leiaf un diwrnod gwaith cyn y trafodion Cyfnod 4. Fel arall, ni ellir cynnal y trafodion hynny.

en-gb	Standing Order 26.45 provides for an additional amending Stage in the scrutiny process, which may be used if required – this is known as the Report Stage.
cy-gb	Mae Rheol Sefydlog 26.45 yn darparu ar gyfer Cyfnod diwygio arall yn y broses o graffu, y gellir ei ddefnyddio os bydd ei angen – mae’r cyfnod hwn yn cael ei alw yn Gyfnod Adrodd.

en-gb	It is not a routine part of the Assembly consideration process.
cy-gb	Nid yw’n rhan reolaidd o’r broses o ystyriaeth gan y Cynulliad.

en-gb	The Report Stage provides additional flexibility to the scrutiny process so the Assembly is able to return to certain issues in relation to a Bill if it wishes, particularly where substantial or significant changes (such as the insertion of a new Part or Chapter) have been agreed at Stage 3.
cy-gb	Mae’r Cyfnod Adrodd yn rhoi mwy o hyblygrwydd i’r broses graffu, fel y gall y Cynulliad, os yw’n dymuno, ddychwelyd at faterion penodol mewn perthynas â Bil, yn enwedig pan y cytunwyd ar newidiadau o sylwedd neu bwysig (megis mewnosod Rhan neu Bennod newydd) yng Nghyfnod 3.

en-gb	If it is considered a Report Stage may be required, LPGU must be informed immediately so they may make the appropriate arrangements with the Assembly Commission and find an appropriate slot in Plenary.
cy-gb	Os ystyrir y gallai fod angen Cyfnod Adrodd, rhaid hysbysu Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant ar unwaith, fel y gall wneud y trefniadau priodol gyda Chomisiwn y Cynulliad a dod o hyd i slot addas yn y Cyfarfod Llawn.

en-gb	Report Stage, unlike further Stage 3 proceedings, opens the entire Bill to being amended and any Member may table amendments.
cy-gb	Yn ystod y Cyfnod Adrodd, yn wahanol i drafodion Cyfnod 3 pellach, mae’r Bil cyfan yn agored i gael ei ddiwygio, a chaiff unrhyw Aelod gyflwyno gwelliannau.

en-gb	Start and end of Report Stage
cy-gb	Dechrau a diwedd y Cyfnod Adrodd

en-gb	Once Stage 3 is completed, the Member in charge (and only the Member in charge) may move without notice for the Assembly to consider amendments at a Report Stage.
cy-gb	Unwaith y cwblheir Cyfnod 3, caiff yr Aelod Cyfrifol (a neb ond yr Aelod Cyfrifol) gynnig heb roi hysbysiad i’r Cynulliad ystyried gwelliannau yn ystod Cyfnod Adrodd.

en-gb	The motion does not have to be moved on the same day as Stage 3 is completed, allowing for consideration of next steps in light of the outcome of Stage 3 proceedings.
cy-gb	Nid oes raid cynnig y cynnig ar y diwrnod y cwblheir Cyfnod 3; mae hynny’n golygu bod modd penderfynu ar y camau nesaf gan ystyried canlyniad trafodion Cyfnod 3.

en-gb	If a simple majority of the Assembly agree the Bill will move into the Report Stage.
cy-gb	Os bydd mwyafrif syml o’r Cynulliad yn cytuno, bydd y Bil yn symud ymlaen i’r Cyfnod Adrodd.

en-gb	Report Stage commences on the first working day a motion under Standing Order 26.45 is agreed and ends when all the amendments have been considered.
cy-gb	Mae Cyfnod Adrodd yn dechrau ar y diwrnod gwaith cyntaf y cytunir ar gynnig o dan Reol Sefydlog 26.45, ac mae’n dod i ben pan fydd yr holl welliannau wedi cael eu hystyried.

en-gb	Standing Orders
cy-gb	Rheolau Sefydlog

en-gb	In accordance with Standing Order 26.46, the Standing Orders for Stage 3 (26.29 to 26.44) are to be read as applying to Report Stage, and references to ‘Stage 3’ and ‘further Stage 3’ are construed as references to ‘Report Stage’ and ‘further Report Stage’ accordingly.
cy-gb	Yn unol â Rheol Sefydlog 26.46, rhaid darllen y Rheolau Sefydlog ar gyfer Cyfnod 3 (26.29 i 26.44) fel pe baent yn gymwys i Gyfnod Adrodd, a dehongli cyfeiriadau at ‘Gyfnod 3’ a ‘Chyfnod 3 pellach’ fel cyfeiriadau at ‘Gyfnod Adrodd’ a ‘Chyfnod Adrodd pellach’, yn eu trefn.

en-gb	Therefore, the advice in this Handbook relating to Stage 3 applies to Report Stage also.
cy-gb	Felly, mae’r cyngor yn y Llawlyfr hwn mewn perthynas â Chyfnod 3 hefyd yn gymwys i Gyfnod Adrodd.

en-gb	It should be noted, however, that there can be no further full amending stages after Report Stage, although additional amendments can be considered at further Report Stage, in an identical manner as further Stage 3 (see paragraphs 15.186 to 15.188).
cy-gb	Dylid nodi, fodd bynnag, na fydd unrhyw gyfnodau diwygio llawn pellach yn bosibl ar ôl Cyfnod Adrodd, er y gellir ystyried gwelliannau ychwanegol mewn Cyfnod Adrodd pellach, yn yr un modd yn union ag y gwneir mewn Cyfnod 3 pellach (gweler paragraffau 15.186 i 15.188).

en-gb	Signifying Queen/Duke of Cornwall Consent
cy-gb	Hysbysiad ffurfiol o Gydsyniad y Frenhines/Dug Cernyw

en-gb	Where a Bill requires the consent of Her Majesty, or the Duke of Cornwall (see Chapter 12), Standing Orders prevents the Assembly from debating the question whether the Bill be passed (i.e.
cy-gb	Pan fo cydsyniad Ei Mawrhydi neu Ddug Cernyw yn ofynnol ar gyfer Bil (gweler Pennod 12), mae’r Rheolau Sefydlog yn atal y Cynulliad rhag ddadlau ynghylch y cwestiwn a ddylid pasio’r Bil ai peidio (h.y.

en-gb	Stage 4) unless such consent has been signified by a member of the Government.
cy-gb	Cyfnod 4), oni fydd aelod o’r Llywodraeth wedi rhoi hysbysiad ffurfiol o gydsyniad o’r fath.

en-gb	Therefore, where a Government Bill is affected in this way, the Member in charge will normally notify the Assembly that consent has been given immediately after the last amendment at Stage 3 (or Report Stage) or immediately before Stage 4 (although consent may be notified at any meeting of the Assembly).
cy-gb	Felly, pan effeithir ar Fil Llywodraeth yn y modd hwn, fel arfer bydd yr Aelod Cyfrifol yn hysbysu’r Cynulliad bod cydsyniad wedi cael ei roi yn union ar ôl y gwelliant olaf yng Nghyfnod 3 (neu’r Cyfnod Adrodd) neu’n union cyn Cyfnod 4 (er y gellir rhoi hysbysiad o gydsyniad mewn unrhyw gyfarfod o’r Cynulliad).

en-gb	LPGU will notify the Llywydd’s officials, in advance, so as to ensure the Member in charge is able to do so.
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn hysbysu swyddogion y Llywydd ymlaen llaw, er mwyn sicrhau y gall yr Aelod Cyfrifol wneud hynny.

en-gb	LPGU will also provide the correct wording (as agreed with Legal Services) for the Minister.
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant hefyd yn darparu’r geiriad cywir (fel y’i cytunwyd gyda Gwasanaethau Cyfreithiol) i’w ddefnyddio gan y Gweinidog.

en-gb	Section 111(1)(c) of the Government of Wales Act 2006 (GoWA 2006) requires Standing Orders to include a final Stage at which the Bill can be passed or rejected by the Assembly – this is Stage 4.
cy-gb	Yn unol ag adran 111(1)(c) o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, mae’n ofynnol bod y Rheolau Sefydlog yn cynnwys Cyfnod terfynol pan y gall y Cynulliad basio neu wrthod y Bil – sef Cyfnod 4.

en-gb	Stage 4 follows the completion of Stage 3 (or Report Stage where that has been undertaken) and is the vote on the Bill as amended.
cy-gb	Mae Cyfnod 4 yn dilyn ar ôl i Gyfnod 3 (neu’r Cyfnod Adrodd os cynhelir Cyfnod Adrodd) ddod i ben a’r pleidlais ar y Bil fel y’i diwygiwyd yw’r cyfnod hwn.

en-gb	It is the last stage for the Bill.
cy-gb	Hwn yw cyfnod olaf y Bil.

en-gb	Timing of Stage 4
cy-gb	Amseriad Cyfnod 4

en-gb	Any Member may table a motion that a Bill be passed, but under Standing Order 26.47 the motion cannot be considered until at least five working days after the completion of Stage 3 (or Report Stage).
cy-gb	Caiff unrhyw Aelod gyflwyno cynnig i basio Bil, ond o dan Reol Sefydlog 26.47, ni ellir ystyried y cynnig tan o leiaf bum diwrnod gwaith ar ôl cwblhau Cyfnod 3 (neu’r Cyfnod Adrodd).

en-gb	The motion can be tabled at any time up to the working day before it is debated.
cy-gb	Ceir cyflwyno’r cynnig ar unrhyw adeg hyd at y diwrnod gwaith cyn y cynhelir y ddadl ar y cynnig.

en-gb	However, Stage 4 can immediately follow Stage 3 (or Report Stage) on the same day if any Member, with the agreement of the Llywydd, moves without notice that the Bill be passed.
cy-gb	Fodd bynnag, caiff Cyfnod 4 ddilyn yn union ar ôl Cyfnod 3 (neu’r Cyfnod Adrodd) ar yr un diwrnod os yw unrhyw Aelod, gyda chytundeb y Llywydd, yn cynnig heb hysbysiad bod y Bil yn cael ei basio.

en-gb	Given the requirements of Standing Orders, the usual effect is that there is at least a week between Stage 3 (or Report) and Stage 4 proceedings.
cy-gb	Oherwydd gofynion y Rheolau Sefydlog yr effaith arferol yw y bydd bwlch o wythnos o leiaf rhwng Cyfnod 3 (neu’r Cyfnod Adrodd) a thrafodion Cyfnod 4.

en-gb	No motion that a Bill be passed may be moved unless the text of the Bill is available in both English and Welsh.
cy-gb	Ni ellir cynnig cynnig bod Bil yn cael ei basio oni fydd testun y Bil ar gael yn Gymraeg ac yn Saesneg.

en-gb	The motion must be considered in Plenary; it cannot be considered in a Committee or amended.
cy-gb	Rhaid ystyried y cynnig yn y Cyfarfod Llawn; ni cheir ei ystyried mewn Pwyllgor na’i ddiwygio.

en-gb	It is usual for around 15 minutes of Assembly time to be given to short speeches before the vote on the motion.
cy-gb	Mae’n arferol neilltuo tua 15 munud o amser y Cynulliad ar gyfer areithiau byr cyn y bleidlais ar y cynnig.

en-gb	Vote at Stage 4
cy-gb	Pleidlais yng Nghyfnod 4

en-gb	Section 111A(3) of GoWA requires the Llywydd to make a statement as to whether or not any provision of an Assembly Bill relates to a protected subject-matter, before the Bill can be voted on at Stage 4.
cy-gb	Mae Adran 111A(3) o Ddeddf Llywodraeth Cymru yn ei gwneud yn ofynnol i'r Llywydd wneud datganiad ynghylch a yw darpariaeth Bil Cynulliad yn ymwneud â phwnc gwarchodedig, cyn medru pleidleisio ar y Bil yng Nghyfnod 4.

en-gb	Protected subject-matters are those that would modify, or confer power to modify, specific matters listed in the Bill, namely
cy-gb	Pynciau gwarchodedig yw'r rhai a fyddai'n addasu, neu roi'r pŵer i addasu, materion penodol sy'n cael eu rhestru yn y Bil, sef

en-gb	the name of the Assembly,
cy-gb	enw'r Cynulliad,

en-gb	the persons entitled to vote as electors at an election for membership of the Assembly,
cy-gb	y personau sy'n gymwys i bleidleisio fel etholwyr mewn etholiad ar gyfer aelodau'r Cynulliad,

en-gb	the system by which members of the Assembly are returned,
cy-gb	y system ar gyfer ethol aelodau'r Cynulliad,

en-gb	the specification or number of constituencies, regions or any equivalent electoral area,
cy-gb	manyleb neu nifer yr etholaethau, rhanbarthau neu ardal etholiadol gyfatebol,

en-gb	the number of members to be returned for each constituency, region or equivalent electoral area, and
cy-gb	nifer yr aelodau i'w hethol ar gyfer pob etholaeth, rhanbarth neu ardal etholiadol gyfatebol, a

en-gb	the number of persons who may hold the office of Welsh Minister appointed under section 48 or the office of Deputy Welsh Minister.
cy-gb	nifer y bobl a all ddal swydd Gweinidog Cymru a benodwyd dan adran 48 neu swydd Dirprwy Weinidog Cymru.

en-gb	The Llywydd’s decision as to whether or not a Bill relates to a protected subject-matter must be taken after the last time when a Bill may be amended but before the decision whether to pass or reject it:
cy-gb	Rhaid i benderfyniad y Llywydd ynghylch a yw Bil yn ymwneud â phwnc gwarchodedig gael ei wneud ar ôl y tro olaf y gellir diwygio Bil, ond cyn y penderfyniad ynghylch ei basio neu ei wrthod:

en-gb	in other words between Stage 3/Report Stage and Stage 4.
cy-gb	mewn geiriau eraill rhwng Cyfnod 3/Cyfnod Adrodd a Chyfnod 4.

en-gb	The current practice is for the Llywydd to lay a statement on the day of Stage 4 proceedings.
cy-gb	Yr arfer presennol yw i'r Llywydd osod datganiad ar ddiwrnod trafodion Cyfnod 4.

en-gb	If the Llywydd decides that any provision of a Bill relates to a protected subject-matter, section 111A(4) of GoWA states that the Bill cannot be passed unless the number of Assembly Members voting in favour of it at the final stage is at least two-thirds of the total number of Assembly seats (i.e. currently 40 or more).
cy-gb	Os bydd y Llywydd yn penderfynu bod unrhyw un o ddarpariaethau Bil yn ymwneud â phwnc gwarchodedig, mae adran 111A(4) o Ddeddf Llywodraeth Cymru yn datgan nad oes modd pasio'r Bil oni bai bod nifer Aelodau'r Cynulliad sy'n pleidleisio o'i blaid yn y cyfnod olaf o leiaf ddwy ran o dair o gyfanswm seddi'r Cynulliad (sef 40 neu fwy ar hyn o bryd).

en-gb	If the Llywydd decides that no provision of a Bill relates to a protected subject-matter a simple majority will determine whether the Stage 4 motion is agreed or not.
cy-gb	Os bydd y Llywydd yn penderfynu nad oes unrhyw un o ddarpariaethau'r Bil yn ymwneud â phwnc gwarchodedig, bydd mwyafrif syml yn penderfynu a gaiff cynnig Cyfnod 4 ei gytuno ai peidio.

en-gb	If the motion is agreed the Bill will be passed; where the motion is not agreed the Bill will be rejected.
cy-gb	Os caiff y cynnig ei gytuno, bydd y Bil yn cael ei basio; os na chaiff y cynnig ei gytuno, bydd y Bil yn cael ei wrthod.

en-gb	Where voting is tied, the Llywydd will exercise her casting vote.
cy-gb	Os bydd y bleidlais yn gyfartal, bydd y Llywydd yn defnyddio ei phleidlais fwrw.

en-gb	In this case she will cast her vote in the negative (in accordance with Standing Order 6.20(ii)).
cy-gb	Yn yr achos hwn, bydd yn rhoi ei phleidlais fwrw yn negyddol (yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii)).

en-gb	This means the motion is not agreed and the Bill will be rejected.
cy-gb	Golyga hynny na fydd y cynnig wedi ei gytuno, a gwrthodir y Bil.

en-gb	Standing Order 26.50C requires there to be a recorded vote at Stage 4; it is not possible for a Bill to be passed ‘on the nod’.
cy-gb	Mae Rheol Sefydlog 26.50C yn ei gwneud yn ofynnol cael pleidlais gofnodedig yng Nghyfnod 4; nid yw'n bosibl pasio Bil heb gynnal pleidlais.

en-gb	Preparing the speech
cy-gb	Paratoi’r araith

en-gb	As part of the debate, the Minister will be expected to speak immediately before the vote.
cy-gb	Fel rhan o’r ddadl, bydd disgwyl i’r Gweinidog siarad yn union cyn y bleidlais.

en-gb	The Bill team will need to prepare a short speech, which needs to serve two functions:
cy-gb	Bydd angen i dîm y Bil baratoi araith fer, a fydd yn cyflawni dwy swyddogaeth:

en-gb	firstly, to place on record the importance of the Bill and why it should be passed; secondly, to enable them to give their thanks to the Committees, Members and stakeholders who have contributed to the scrutiny of the Bill.
cy-gb	yn gyntaf, bydd yn rhoi ar gofnod bwysigrwydd y Bil a’r rhesymau pam y dylid ei basio; ac yn ail, bydd yn rhoi cyfle iddynt ddiolch i’r Pwyllgorau, yr Aelodau a’r rhanddeiliaid sydd wedi cyfrannu at y gwaith o graffu ar y Bil.

en-gb	If the speech is to be in Welsh or partially in Welsh, and translation is required, the General Translation Unit will arrange it.
cy-gb	Os traddodir yr araith yn gyfan gwbl, neu’n rhannol, yn Gymraeg ac os bydd angen cyfieithiad, gall yr Uned Gyfieithu Cyffredinol drefnu hynny.

en-gb	The Bill team should check with the Minister’s Private Office whether any additional briefing or lines to take will be required for the Stage 4 debate.
cy-gb	Dylai tîm y Bil gysylltu â Swyddfa Breifat y Gweinidog i weld a fydd angen unrhyw becyn gwybodaeth neu drywyddau ychwanegol i’w dilyn ar gyfer y ddadl Cyfnod 4.

en-gb	The effect of Stage 4
cy-gb	Effaith Cyfnod 4

en-gb	When the motion at Stage 4 is agreed, it means the Assembly has passed the Bill; it does not mean that the Bill is now an Act, nor does it mean that its provisions are in force.
cy-gb	Bydd cytuno ar y cynnig yng Nghyfnod 4 yn golygu bod y Cynulliad wedi pasio’r Bil. Ni fydd hyn yn golygu bod y Bil bellach yn Ddeddf, nac ychwaith fod ei ddarpariaethau mewn grym.

en-gb	Bill teams will need to ensure their communications plans reflect this.
cy-gb	Bydd angen i’r timau Bil sicrhau bod yr wybodaeth y byddant yn ei rannu yn adlewyrchu hynny.

en-gb	Once passed by the Assembly the Bill will enter the ‘period of intimation’ – further guidance on this is given in Chapter 17.
cy-gb	Pan fydd y Bil wedi ei basio gan y Cynulliad, hynny fydd dechrau ei ‘gyfnod hysbysu’ – rhoddir canllawiau pellach ar hynny ym Mhennod 17.

en-gb	When the Bill has been passed, the Legislation Office (of the Assembly Commission) will prepare a revised version of the Bill so as to include all agreed amendments.
cy-gb	Pan fydd y Bil wedi ei basio, bydd y Swyddfa Ddeddfwriaeth (yng Nghomisiwn y Cynulliad) yn paratoi fersiwn ddiwygiedig o’r Bil a fydd yn cynnwys yr holl welliannau y cytunwyd arnynt.

en-gb	They will provide a copy of this to OLC for checking, and will then publish this to the Assembly webpage for the Bill.
cy-gb	Bydd y Swyddfa wedyn yn darparu copi ohono i Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol i’w wirio ac wedyn yn ei gyhoeddi ar y dudalen ar gyfer y Bil ar wefan y Cynulliad.

en-gb	Although there are no actions arising for the Bill team in the preparation of the revised Bill, the Bill team will need to ensure the Explanatory Notes to the Bill are updated to reflect the final version of the Bill (see Chapter 9).
cy-gb	Er nad oes camau gweithredu ar gyfer tîm y Bil yn deillio o baratoi’r Bil diwygiedig, bydd angen i’r tîm sicrhau bod y Nodiadau Esboniadol i’r Bil yn cael eu diweddaru i adlewyrchu’r fersiwn derfynol o’r Bil (gweler Pennod 9).

en-gb	Fall, Rejection or Withdrawal of Bills
cy-gb	Methiant a Gwrthodiad Biliau neu dynnu Biliau yn ôl

en-gb	If a Bill falls or is rejected by the Assembly, no further proceedings may be taken on that Bill or a Bill which, in the opinion of the Llywydd, is in the same or similar terms.
cy-gb	Os yw Bil yn methu neu’n cael ei wrthod gan y Cynulliad, ni cheir cynnal unrhyw drafodion pellach ar y Bil hwnnw nac ar unrhyw Fil arall sydd, ym marn y Llywydd yn yr un termau neu mewn termau cyffelyb.

en-gb	The Bill (or similar Bill) cannot be introduced into the same Assembly within the period of 6 months from the date on which the Bill fell or was rejected.
cy-gb	Ni cheir cyflwyno’r Bil (neu Fil cyffelyb) drachefn i’r un Cynulliad o fewn y cyfnod o 6 mis o’r dyddiad y methodd y Bil neu y’i gwrthodwyd.

en-gb	There is an exception to this rule relating to Bills which were rejected as they were deemed to require, but did not achieve, a super-majority, if the Supreme Court then decides on a reference made under section 111B(2)a of GOWA that no provision of the Bill related to a protected subject-matter.
cy-gb	Mae eithriad i'r rheol hon yn ymwneud â Biliau a gafodd eu gwrthod gan fod angen uwch-fwyafrif ond na lwyddwyd i sicrhau hynny, os bydd y Goruchaf Lys wedyn yn penderfynu ar atgyfeiriad dan adran 111B(2)a o Ddeddf Llywodraeth Cymru nad oes unrhyw un o ddarpariaethau'r Bil yn ymwneud â phwnc gwarchodedig.

en-gb	It can then be proposed that such a Bill be reconsidered (see Chapter 17).
cy-gb	Gellid cynnig y dylid ailystyried Bil o'r fath (gweler Pennod 17).

en-gb	A Bill may be withdrawn at any time by the Member in charge during Stage 1, but may not be withdrawn after Stage 1 has been completed except with the agreement of the Assembly.
cy-gb	Ceir tynnu Bil yn ôl gan yr Aelod Cyfrifol ar unrhyw adeg yn ystod Cyfnod 1, ond ni cheir ei dynnu’n ôl ar ôl cwblhau Cyfnod 1 ac eithrio gyda chytundeb y Cynulliad.

en-gb	Where a Bill has not been passed by the Assembly or approved (following reconsideration) before the end of that Assembly, it will fall.
cy-gb	Pan fo Bil heb ei basio gan y Cynulliad neu heb ei gymeradwyo (ar ôl ei ailystyried) cyn diwedd y Cynulliad hwnnw, bydd yn methu.

en-gb	The Bill, or a similar Bill, can be introduced in any subsequent Assembly.
cy-gb	Ceir cyflwyno’r Bil, neu Fil cyffelyb, mewn unrhyw Gynulliad dilynol.

en-gb	Chapter 18 – Commencement
cy-gb	Pennod 18 – Cychwyn

en-gb	Once a Bill has gained Royal Assent, and become an Act of the Assembly, it may be commenced.
cy-gb	Unwaith y bydd Bil wedi cael Cydsyniad Brenhinol, ac wedi dod yn Ddeddf Cynulliad, gellir ei gychwyn.

en-gb	This Chapter provides guidance on conventions on commencement, and on how an Act may be commenced.
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn darparu canllawiau ar y confensiynau sy’n gysylltiedig â chychwyn, ac ar sut y gellir cychwyn Deddf.

en-gb	Commencement is part of the implementation of an Act, and it is essential the implementation programme is considered as part of the early development of the Bill project.
cy-gb	Mae cychwyn yn rhan o’r broses o weithredu Deddf, ac mae’n hanfodol ystyried y rhaglen gyflawni wrth ddechrau datblygu prosiect y Bil.

en-gb	This is because the timescales and arrangements for implementation will have a bearing on, amongst other matters:
cy-gb	Bydd yr amserlenni a’r trefniadau gweithredu yn effeithio ar faterion eraill:

en-gb	the instructions to the Office of the Legislative Counsel (OLC) for preparing the Bill; the plans for evaluation of the project which will be set out in the Regulatory Impact Assessment (RIA); the development of the subordinate legislation and the Statements of Policy Intent; and the development and execution of the communications strategy.
cy-gb	y cyfarwyddiadau i Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol ar gyfer paratoi’r Bil; y cynlluniau ar gyfer gwerthuso’r prosiect, a nodir yn yr Asesiad Effaith Rheoleiddiol; y ffordd y bydd yr is-ddeddfwriaeth a’r Datganiadau o Fwriad y Polisi yn cael eu datblygu; a’r ffordd y bydd y strategaeth gyfathrebu yn cael ei datblygu a’i rhoi ar waith.

en-gb	It is therefore vital that the Bill team keeps commencement and implementation, and the guidance in this Chapter, under consideration during the lifetime of the development of the Bill and its consideration in the Assembly – rather than turning to these matters only once the Assembly has passed the Bill.
cy-gb	Mae’n hollbwysig, felly, fod tîm y Bil yn parhau i ystyried cychwyn a gweithredu’r Bil, a’r canllawiau yn y Bennod hon, drwy gydol oes a datblygiad y Bil ac yn ystod ystyriaeth y Cynulliad ohono – yn hytrach nag aros hyd nes bydd y Cynulliad wedi pasio’r Bil cyn rhoi sylw i’r materion hynny.

en-gb	Conventions on commencement
cy-gb	Confensiynau sy’n gysylltiedig â chychwyn y Bil

en-gb	The rule of law requires that the law should be fair and certain.
cy-gb	Mae rheolaeth y gyfraith yn ddibynnol ar i’r gyfraith fod yn deg a phendant.

en-gb	Any person affected by a law should have access to that law so that they know what it is and have a period in which to adjust their behaviour to comply with it.
cy-gb	Dylai fod gan unrhyw berson y mae cyfraith yn effeithio arno fynediad at y gyfraith honno, er mwyn gwybod beth yw’r gyfraith a chael cyfle i addasu ei ymddygiad i gydymffurfio â hi.

en-gb	There is a presumption that all legislation will have prospective effect - that is it will change the law with regard to events that occur on and after the day it comes into force.
cy-gb	Mae rhagdybiaeth y bydd pob deddfwriaeth yn cael effaith ragolygol – hynny yw, y bydd yn newid y gyfraith mewn perthynas â digwyddiadau sy’n digwydd ar y diwrnod y daw’r ddeddfwriaeth i rym ac wedi hynny.

en-gb	Commencing an Act
cy-gb	Cychwyn Deddf

en-gb	At the time of instructing OLC in respect of the Bill, the Bill team will need to provide instructions in relation to commencement.
cy-gb	Wrth gyfarwyddo Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol mewn cysylltiad â’r Bil, bydd angen i dîm y Bil ddarparu cyfarwyddiadau ynghylch cychwyn.

en-gb	The instructions should explain the plans for implementation and how it is intended to move from the current system to the new one.
cy-gb	Dylai’r cyfarwyddiadau esbonio’r cynlluniau ar gyfer gweithredu, a sut y bwriedir symud ymaith o’r system bresennol i’r drefn newydd.

en-gb	The instructions will need to identify any provisions that are to be commenced earlier than two months after Royal Assent or which are to have retrospective effect.
cy-gb	Bydd angen i’r cyfarwyddiadau nodi unrhyw ddarpariaethau sydd i’w cychwyn yn gynharach na dau fis ar ôl cael Cydsyniad Brenhinol, neu sydd i gael effaith ôl-weithredol.

en-gb	The commencement section in the Act will set out how the Act (or provisions therein) will commence; typical examples include –
cy-gb	Bydd yr adran gychwyn yn y Ddeddf yn egluro sut y bydd y Ddeddf (neu ddarpariaethau sydd ynddi) yn cychwyn. Mae enghreifftiau i’w gweld isod –

en-gb	immediately when the Act is made (i.e. on Royal Assent);
cy-gb	ar unwaith pan fydd y Ddeddf yn cael ei gwneud (h.y. wrth iddi gael Cydsyniad Brenhinol);

en-gb	at a point in the future (i.e. the date is prescribed on the face of the Act);
cy-gb	ar adeg benodol yn y dyfodol (h.y. rhagnodir y dyddiad ar wyneb y Ddeddf);

en-gb	with retrospective effect (i.e. from a past time);
cy-gb	gydag effaith ôl-weithredol (h.y. o ddyddiad yn y gorffennol);

en-gb	only if and when some future event occurs, for example the making of a commencement order.
cy-gb	dim ond os a phryd fydd rhywbeth yn digwydd yn y dyfodol, megis gwneud gorchymyn cychwyn.

en-gb	A commencement order is one which exercises a power to appoint the day on which an Act, or part of an Act, is to come into force.
cy-gb	Gorchymyn sy’n arfer pŵer i bennu’r diwrnod y bydd Ddeddf, neu ran o Ddeddf, yn dod i rym yw gorchymyn cychwyn.

en-gb	Such powers are exercised in a separate order or series of orders, not by a provision in a statutory instrument dealing with other matters.
cy-gb	Mae pwerau o’r fath yn cael eu harfer mewn gorchymyn unigol neu gyfres o orchmynion, ac nid mewn offeryn statudol sy’n ymdrin â materion eraill.

en-gb	The enabling powers (in the Act) will sometimes allow transitional, transitory, saving, consequential, incidental or supplementary matters (collectively referred to as ancillary matters) to be included.
cy-gb	Bydd y pwerau galluogi (sydd yn y Ddeddf) weithiau yn caniatáu ar gyfer cynnwys materion trosiannol, darfodol, arbed, canlyniadol, cysylltiedig ac atodol (y cyfeirir atynt gyda’i gilydd fel materion ategol).

en-gb	These terms are explained below:
cy-gb	Esbonnir y termau hyn fel a ganlyn:

en-gb	transitional – provision about moving from one state of affairs to another, e.g. about when and how the new law applies to existing circumstances;
cy-gb	trosiannol – darpariaeth ynghylch symud o un sefyllfa i sefyllfa arall, e.e. ynghylch pa bryd a sut y bydd y gyfraith newydd yn gymwys i amgylchiadau presennol;

en-gb	transitory – provision that is intended to apply only temporarily, e.g. until new provisions come fully into force;
cy-gb	darfodol – darpariaeth y bwriedir iddi fod yn gymwys dros dro yn unig, e.e. hyd nes daw darpariaethau newydd i rym yn llawn;

en-gb	saving – provision to preserve the effects of things done under the old law once the new law comes into force;
cy-gb	arbed – darpariaeth i gadw effeithiau pethau a wnaed o dan yr hen gyfraith, unwaith y bydd y gyfraith newydd wedi dod i rym;

en-gb	consequential – provision that is a consequence of the main provisions;
cy-gb	canlyniadol – darpariaeth sy’n ganlyniad i’r prif ddarpariaethau;

en-gb	incidental – provision that is an incidental or minor aspect of the main provisions;
cy-gb	cysylltiedig – darpariaeth sy’n agwedd fach o’r prif ddarpariaethau, neu sy’n gysylltiedig â hwy;

en-gb	supplementary – provision adding something to the main provisions in order to fill in details.
cy-gb	atodol – darpariaeth sy’n ychwanegu rhywbeth at y prif ddarpariaethau er mwyn rhoi rhagor o fanylion.

en-gb	The team responsible for implementation of the Act will need to instruct Legal Services to prepare one or more commencement orders in the usual way for instructing in relation to subordinate legislation.
cy-gb	Bydd angen i’r tîm sy’n gyfrifol am weithredu’r Ddeddf gyfarwyddo Gwasanaethau Cyfreithiol i baratoi un neu ragor o orchmynion cychwyn yn y modd arferol ar gyfer is-ddeddfwriaeth.

en-gb	Advice should be sought, in the first instance, from the relevant subject lawyer.
cy-gb	Dylid gofyn am gyngor, yn y lle cyntaf, gan y cyfreithiwr pwnc perthnasol.

en-gb	Consideration of commencement provisions by the Assembly
cy-gb	Ystyriaeth o’r darpariaethau cychwyn gan y Cynulliad

en-gb	The Government considers provisions in Bills to make transitional, transitory or saving provision in commencement orders to be normal practice.
cy-gb	Mae’r Llywodraeth yn ystyried bod darpariaethau mewn Biliau i wneud darpariaeth drosiannol, ddarfodol neu arbed mewn gorchmynion cychwyn yn ymarfer arferol.

en-gb	Where any powers include consequential, supplementary or incidental provision in commencement orders, these will be explained in the Explanatory Memorandum of the Bill (i.e. within Chapter 5 of that document).
cy-gb	Pan fo unrhyw bwerau yn cynnwys gwneud darpariaeth ganlyniadol, atodol neu gysylltiedig mewn gorchmynion cychwyn, esbonnir y rheini yn y Memorandwm Esboniadol ar gyfer y Bil (h.y. ym Mhennod 5 y ddogfen honno).

en-gb	Chapter 19 – Non-government Bills
cy-gb	Pennod 19 – Biliau Anllywodraethol

en-gb	The Government introduces most Bills into the Assembly but an individual Assembly Member, the Assembly Commission or an Assembly Committee can also introduce a Bill.
cy-gb	Y Llywodraeth sy’n cyflwyno’r rhan fwyaf o Filiau i’r Cynulliad, ond caiff Aelod Cynulliad unigol, Comisiwn y Cynulliad neu Bwyllgor Cynulliad hefyd gyflwyno Bil.

en-gb	This Chapter provides guidance on Member, Commission and Committee Bills.
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn darparu canllawiau ar Filiau Aelodau, y Comisiwn a Phwyllgor.

en-gb	Non-government Bills:
cy-gb	Biliau Anllywodraethol:

en-gb	introduction and context
cy-gb	Y Cyfnodau Cyflwyno a Diwygio

en-gb	Non-government Bills are those Bills proposed by an Assembly Member (AM), an Assembly committee or the Assembly Commission.
cy-gb	Biliau anllywodraethol yw'r Biliau sy'n cael eu cynnig gan Aelod Cynulliad (AC), Pwyllgor Cynulliad neu Gomisiwn y Cynulliad.

en-gb	An individual AM may seek agreement of the  Assembly to introduce a Bill (known as ‘leave to introduce’) if successful in a ballot held by the Llywydd, while a Committee Bill or a Commission Bill may be introduced by a Member authorised by the relevant Committee or by the Commission (though the Commission’s remit is limited to the Commission’s functions only).
cy-gb	Gall AC unigol geisio cytundeb y Cynulliad i gyflwyno Bil (a elwir yn 'ganiatâd i gyflwyno') os yw'n llwyddiannus mewn balot a gynhelir gan y Llywydd. Gall Bil Pwyllgor neu Fil Comisiwn gael ei gyflwyno gan Aelod sydd wedi'i awdurdodi gan y Pwyllgor perthnasol neu'r Comisiwn (er, o dan y Rheolau Sefydlog mae cylch gorchwyl y Comisiwn o ran hyn wedi'i gyfyngu i swyddogaethau'r Comisiwn yn unig).

en-gb	The potential for Members who are not in Government to introduce legislation is something that is common to most legislatures.
cy-gb	Dydy'r cyfle i Aelodau nad ydynt yn rhan o'r Llywodraeth gyflwyno deddfwriaeth ddim yn rhywbeth sy'n gyffredin i'r rhan fwyaf o ddeddfwrfeydd.

en-gb	However, non-government bills have been more likely to become law in the Assembly than in many other legislatures.
cy-gb	Fodd bynnag, mae biliau anllywodraethol wedi bod yn fwy tebygol o ddod yn gyfraith yn y Cynulliad na mewn nifer o ddeddfwrfeydd eraill.

en-gb	This has important implications for the Counsel General and for the Welsh Ministers, due to the Government’s overarching responsibility for the rule of law.
cy-gb	Mae gan hyn oblygiadau pwysig i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidogion Cymru, yn sgil cyfrifoldeb cyffredinol y Llywodraeth dros reolaeth y gyfraith.

en-gb	The Government bears overall responsibility for the statute book, and therefore must seek to ensure that all legislation (whether the Government agrees with the effect of it or not) is both technically sound and workable.
cy-gb	Y Llywodraeth sy'n bennaf gyfrifol am y llyfr statud, felly rhaid iddi geisio sicrhau bod yr holl ddeddfwriaeth (boed y Llywodraeth yn cytuno â'i effaith neu beidio) yn dechnegol gadarn ac ymarferol.

en-gb	Member Bills
cy-gb	Biliau Aelod

en-gb	Llywydd’s ballot
cy-gb	Balot y Llywydd

en-gb	Standing Orders state that “from time to time”, the Llywydd must “hold a ballot to determine the name of a Member, other than a member of the government, who may seek agreement to introduce a Member Bill”.
cy-gb	Mae’r Rheolau Sefydlog yn datgan “O bryd i’w gilydd, rhaid i’r Llywydd gynnal balot i benderfynu ar enw Aelod heblaw aelod o’r llywodraeth a gaiff ofyn am gytundeb i gyflwyno Bil Aelod”.

en-gb	The ballot must include the names of all those Members who have applied to be included and who have tabled the required pre-ballot information (see below).
cy-gb	Rhaid i’r balot gynnwys enwau’r holl Aelodau hynny sydd wedi gwneud cais am gael eu cynnwys ac sydd wedi cyflwyno’r wybodaeth angenrheidiol cyn cynnal balot (gweler isod).

en-gb	The ballot is held at the Llywydd’s discretion.
cy-gb	Cynhelir y balot yn ôl disgresiwn y Llywydd.

en-gb	During the Fourth Assembly it tended to be held once a term (i.e. three times in each legislative year), whereas in the Fifth Assembly a ballot has been held approximately once in each legislative year.
cy-gb	Yn ystod y Pedwerydd Cynulliad y tueddiad oedd ei gynnal unwaith y tymor (h.y. deirgwaith ym mhob blwyddyn ddeddfwriaethol), ac yn y Pumed Cynulliad, cynhaliwyd balot tua unwaith ym mhob blwyddyn ddeddfwriaethol.

en-gb	The result of the ballot is announced by the Llywydd in Plenary and published on the Assembly’s website.
cy-gb	Bydd canlyniad y balot yn cael ei gyhoeddi gan y Llywydd yn y Cyfarfod Llawn a'i roi ar wefan y Cynulliad.

en-gb	The Legislative Programme and Governance Unit (LPGU) monitors the ballot process, and will engage with the relevant policy Group and team within Legal Services when the name of a Member is selected.
cy-gb	Bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn monitro proses y balot, ac yn cysylltu â’r Grŵp polisi a’r tîm perthnasol yn Gwasanaethau Cyfreithiol pan ddewisir enw’r Aelod.

en-gb	Pre-ballot information
cy-gb	Gwybodaeth cyn y balot

en-gb	Any Assembly Member who is not a member of the Welsh Government, and not previously selected in a ballot during the Assembly, but who wishes to introduce a Bill in the Assembly, must first submit a proposal for a Bill into a ballot.
cy-gb	Rhaid i unrhyw Aelod Cynulliad nad yw’n aelod o Lywodraeth Cymru, ac nad yw wedi’i ddewis mewn balot yn ystod y Cynulliad, ond sy’n dymuno cyflwyno Bil yn y Cynulliad, yn gyntaf oll wneud cynnig am Fil i’w gynnwys mewn balot.

en-gb	Standing Orders require Members who wish to be included in the ballot to provide particular ‘pre-ballot information’, namely:
cy-gb	Mae’r Rheolau Sefydlog yn ei gwneud yn ofynnol bod Aelodau sy’n dymuno cael eu cynnwys yn y balot yn darparu gwybodaeth benodol cyn y balot, sef:

en-gb	the proposed title of the Bill; and
cy-gb	enw arfaethedig y Bil;

en-gb	the proposed policy objectives of the Bill.
cy-gb	amcanion polisi arfaethedig y Bil.

en-gb	All pre-ballot information tabled is published in a list on the Assembly’s website.
cy-gb	Cyhoeddir yr holl ‘wybodaeth cyn y balot’ a gyflwynwyd mewn rhestr ar wefan y Cynulliad.

en-gb	Members can only enter one proposal for any ballot but may enter different proposals for different ballots.
cy-gb	Un cynnig yn unig y caiff Aelod ei wneud ar gyfer unrhyw falot, ond gall wneud gwahanol gynigion ar gyfer gwahanol falotau.

en-gb	Standing Orders also prohibit Member Bills from seeking to amend existing taxes or introduce new taxes.
cy-gb	Mae’r Rheolau Sefydlog hefyd yn gwahardd Biliau Aelod rhag ceisio diwygio trethi presennol neu gyflwyno trethi newydd.

en-gb	Debate seeking the Assembly’s agreement to introduce a Bill
cy-gb	Dadl i geisio cytundeb y Cynulliad i gyflwyno Bil

en-gb	A Member who is successful in a ballot can table a motion (within 25 working days of the date of the ballot) seeking the Assembly’s agreement to introduce a Bill.
cy-gb	Caiff Aelod sy’n llwyddiannus mewn balot gyflwyno cynnig (o fewn 25 diwrnod gwaith ar ôl dyddiad y balot) yn ceisio cytundeb y Cynulliad i gyflwyno Bil.

en-gb	Standing Orders state that the motion must be accompanied by an Explanatory Memorandum.
cy-gb	Mae’r Rheolau Sefydlog yn datgan bod yn rhaid i’r cynnig gael ei gyflwyno ynghyd â Memorandwm Esboniadol.

en-gb	This is not the same as an Explanatory Memorandum laid on introduction of the Bill.
cy-gb	Nid yw hwn gyfystyr â Memorandwm Esboniadol a osodir wrth gyflwyno Bil.

en-gb	Instead significantly less detail is required, as it only needs to set out:
cy-gb	Yn hytrach, mae angen cryn dipyn yn llai o fanylion, gan mai'r unig beth sydd angen ei nodi yw:

en-gb	the proposed title of the Bill;
cy-gb	enw arfaethedig y Bil;

en-gb	the proposed policy objectives of the Bill;
cy-gb	amcanion polisi arfaethedig y Bil;

en-gb	details of any support received for the Bill, including details of any consultation carried out; and
cy-gb	manylion unrhyw gefnogaeth a gafwyd i’r Bil, gan gynnwys manylion unrhyw ymgyngoriadau;

en-gb	an initial assessment of any costs and/or savings arising from the Bill.
cy-gb	asesiad cychwynnol o unrhyw gostau a/neu arbedion sy'n deillio o'r Bil.

en-gb	The proposed title and policy objectives provided should be broadly consistent with what was provided in the pre-ballot information.
cy-gb	Rhaid i'r amcanion polisi a'r enw arfaethedig a nodir fod yn gyson, yn fras, â'r rhai a ddarparwyd yn yr wybodaeth cyn y balot.

en-gb	The Member should explain the reasons for any changes in the Explanatory Memorandum.
cy-gb	Dylai’r Aelod esbonio’r rhesymau am unrhyw newidiadau yn y Memorandwm Esboniadol.

en-gb	Standing Orders state that time must be made available for such a motion to be debated within 35 working days of the date of the ballot (not counting working days in a non-sitting week).
cy-gb	Mae’r Rheolau Sefydlog yn datgan bod yn rhaid trefnu bod amser ar gael i gynnig o’r fath fod yn destun dadl o fewn 35 diwrnod gwaith ar ôl dyddiad y balot (heb gyfrif y diwrnodau gwaith mewn wythnos pan na fydd y Cynulliad yn eistedd).

en-gb	The purpose of the debate is to provide the Member with an opportunity to make their case for the Bill and to convince other Members to support the motion.
cy-gb	Diben y ddadl yw rhoi cyfle i’r Aelod gyflwyno’r achos o blaid y Bil a darbwyllo Aelodau eraill i gefnogi’r cynnig.

en-gb	It should be noted that there are also, separately, opportunities for AMs to table a motion for debate on a legislative proposal during Assembly business in Plenary.
cy-gb	Dylid nodi bod hefyd gyfleoedd ar wahân i ACau gyflwyno cynnig am ddadl ar gynnig deddfwriaethol yn ystod Busnes y Cynulliad yn y Cyfarfod Llawn.

en-gb	Unlike debates following a Member Bill ballot, those debates do not give an AM leave to introduce a Bill and any motions agreed by the Assembly during those debates do not bind the Government.
cy-gb	Yn wahanol i drafodaethau sy'n dilyn balot Bil Aelodau, nid yw'r trafodaethau hynny'n rhoi caniatâd i AC gyflwyno Bil ac nid yw'r Llywodraeth yn cael ei rhwymo gan unrhyw gynigion y bydd y Cynulliad yn cytuno arnynt.

en-gb	The motion is then moved:
cy-gb	Yna cynigir y cynnig:

en-gb	if there are no objections to the motion it will go through ‘on the nod’; where there are objections the Assembly will vote upon the motion:
cy-gb	os nad oes gwrthwynebiadau i’r cynnig caiff ei gytuno heb bleidlais; os oes gwrthwynebiadau, bydd y Cynulliad yn pleidleisio ar y cynnig:

en-gb	If the motion is agreed permission to formally introduce the Bill (in due course, see below) is given; where the motion is not agreed no permission is given and the Bill will not be introduced;
cy-gb	Os caiff ei gytuno rhoddir caniatâd i gyflwyno’r Bil yn ffurfiol (yn ei bryd, gweler isod); os na chaiff y cynnig ei gytuno, ni roddir caniatâd ac ni chaiff y Bil ei gyflwyno;

en-gb	where voting is tied, the Llywydd will exercise her casting vote.
cy-gb	os bydd nifer y pleidleisiau o blaid ac yn erbyn y cynnig yn gyfartal, bydd y Llywydd yn defnyddio ei phleidlais fwrw.

en-gb	In this case she will cast her vote in the affirmative (in accordance with Standing Order 6.20(i)).
cy-gb	Mewn achos o’r math hwn bydd yn rhoi ei phleidlais fwrw yn gadarnhaol (yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(i)).

en-gb	This means the motion is agreed and permission to formally introduce the Bill (in due course) is given.
cy-gb	Golyga hynny y bydd y cynnig wedi ei gytuno a rhoddir caniatâd i gyflwyno’r Bil yn ffurfiol (yn ei bryd).

en-gb	The agreement to the motion does not mean the Bill will be introduced immediately.
cy-gb	Nid yw cytuno ar y cynnig yn golygu y caiff y Bil ei gyflwyno ar unwaith.

en-gb	However, Standing Orders provide that the Member must introduce the Bill within 13 months of leave being given, otherwise the opportunity to bring forward the Bill will fall.
cy-gb	Fodd bynnag, mae’r Rheolau Sefydlog yn darparu bod rhaid i’r Aelod gyflwyno’r Bil o fewn 13 mis o gael caniatâd; neu, fel arall, bydd y cyfle i ddatblygu’r Bil yn methu.

en-gb	Also note that Standing Orders prohibit any Member from resubmitting a proposal with similar policy objectives within 6 months of the motion being disagreed.
cy-gb	Sylwch hefyd fod y Rheolau Sefydlog yn gwahardd unrhyw Aelod rhag ailgyflwyno cynnig ag amcanion polisi cyffelyb o fewn 6 mis i fethu â chael cytundeb ar gyfer y cynnig gwreiddiol.

en-gb	Government’s response to the ballot
cy-gb	Ymateb y Llywodraeth i’r balot

en-gb	As noted above, LPGU will advise the relevant policy Group if a Member has been selected in the ballot, so that policy officials and lawyers can provide advice to the relevant portfolio Minister on the policy objectives set out in the Explanatory Memorandum.
cy-gb	Fel y nodwyd uchod, bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn rhoi gwybod i’r Grŵp polisi perthnasol pan fydd Aelod wedi ei ddewis yn y balot, fel y gall swyddogion polisi a chyfreithwyr ddarparu cyngor i’r Gweinidog portffolio perthnasol ynglŷn â’r amcanion polisi a bennir yn y Memorandwm Esboniadol.

en-gb	This involves assessing the merits of each proposal from a policy, political and financial perspective.
cy-gb	Mae hyn yn cynnwys asesu manteision bob cynnig o safbwynt polisi, gwleidyddol ac ariannol.

en-gb	Advice is to be provided to Cabinet ahead of the leave to introduce debate, in order for the government to decide whether or not to support the Bill.
cy-gb	Rhaid darparu cyngor i'r Cabinet cyn y ddadl caniatâd i gyflwyno, er mwyn i'r llywodraeth benderfynu a yw am gefnogi'r Bil ai peidio.

en-gb	Following a ballot, and ahead of Cabinet consideration preceding the leave to introduce debate, it is recommended the relevant portfolio Minister (with support from officials) meet with the Member successful in the ballot.
cy-gb	Yn dilyn balot, a chyn ystyriaeth y Cabinet cyn y ddadl caniatâd i gyflwyno, argymhellir y dylai'r Gweinidog portffolio perthnasol (gyda chymorth swyddogion) gyfarfod yr Aelod llwyddiannus yn y balot.

en-gb	This is to gain further information about the proposed Bill and to understand better its policy intent, and will help Cabinet to make an informed decision about the Bill.
cy-gb	Mae hyn er mwyn cael rhagor o wybodaeth am y Bil arfaethedig ac i ddeall yn well beth yw bwriad y polisi, ac fe fydd yn helpu'r Cabinet i wneud penderfyniad ar sail gwybodaeth am y Bil.

en-gb	It is vital that policy officials and lawyers engage quickly and fully in the development of advice to the Minister in the period leading up to the Cabinet discussion and the debate seeking leave to introduce, so as to ensure that all of the key implications of a Member Bill proceeding are clearly understood before that debate.
cy-gb	Mae’n hollbwysig bod swyddogion polisi a chyfreithwyr yn dod i gysylltiad â’i gilydd yn ddiymdroi, ac yn trafod pob agwedd, er mwyn rhoi cyngor i’r Gweinidog yn y cyfnod yn union cyn trafodaeth y Cabinet a'r ddadl sy’n ceisio caniatâd i gyflwyno, fel bod goblygiadau allweddol parhau â’r Bil Aelod yn gwbl glir cyn i’r ddadl honno gael ei chynnal.

en-gb	The Minister will need advice, amongst other things, on:
cy-gb	Ymhlith materion eraill, bydd angen i’r Gweinidog gael cyngor ynghylch:

en-gb	whether the proposal is consistent or not with existing Government policy;
cy-gb	a yw’r cynnig yn gydnaws ai peidio â pholisi presennol y Llywodraeth;

en-gb	any clear concerns about whether the proposal would be within the legislative competence of the Assembly, if these can be identified through the information provided;
cy-gb	unrhyw bryderon clir ynghylch a fyddai'r cynnig o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad, os oes modd gwybod hynny drwy'r wybodaeth a ddarparwyd;

en-gb	the possible financial implications of legislative change, as far as they can be ascertained from the information provided;
cy-gb	goblygiadau ariannol y newid deddfwriaethol, i'r graddau y gellir eu casglu o'r wybodaeth a ddarparwyd;

en-gb	the impact on the Government of the Bill proceeding to introduction and Assembly consideration – such impacts will include staff resources for policy development, financial assessment, legal analysis, drafting of any Government amendments, and translation, as well as in supporting the Minister with the process of Assembly consideration.
cy-gb	yr effaith ar y Llywodraeth pe bai’r Bil yn mynd ymlaen i gael ei gyflwyno a’i ystyried gan y Cynulliad – bydd yr effeithiau perthnasol yn cynnwys adnoddau staff ar gyfer datblygu polisi, asesiadau ariannol, dadansoddiad cyfreithiol, drafftio unrhyw welliannau gan y Llywodraeth, a chyfieithu, yn ogystal â chefnogi’r Gweinidog yn ystod proses yr ystyriaeth gan y Cynulliad.

en-gb	Experience has shown there is a significant amount of work required by officials if a Member Bill proceeds and this should be assessed as part of the advice to the Minister; and
cy-gb	Mae profiad yn dangos bod galw am gryn dipyn o waith gan y swyddogion pan fo Bil Aelod yn mynd yn ei flaen, a dylid asesu hynny fel rhan o’r cyngor a roddir i’r Gweinidog;

en-gb	The Assembly Commission prepare the Bill for the Member, not the Office of the Legislative Counsel, but significant work will be required once the Bill has been introduced to assess whether or not proposals to amend the Bill should be made by the Government, and to prepare any Government amendments.
cy-gb	Comisiwn y Cynulliad sy’n paratoi’r Bil ar gyfer yr Aelod, ac nid Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol, ond bydd angen cryn dipyn o waith unwaith y bydd y Bil yn cael ei gyflwyno i asesu a ddylai’r Llywodraeth wneud cynigion i ddiwygio’r Bil ai peidio, ac i baratoi unrhyw welliannau’r Llywodraeth.

en-gb	the impact on the Government’s own legislative programme – such impacts will include a possible diversion of drafting and translation resource away from Government Bills, possible delays to the introduction of Government Bills, as well as a potential impact on the timetable for Assembly consideration of Government Bills: and
cy-gb	yr effaith ar raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth ei hun – bydd yr effeithiau perthnasol yn cynnwys y posibilrwydd y bydd adnoddau drafftio a chyfieithu yn cael eu tynnu oddi ar waith ar Filiau’r Llywodraeth, oedi posibl cyn cyflwyno Biliau’r Llywodraeth, a’r effaith bosibl ar yr amserlen ar gyfer yr ystyriaeth o Filiau’r Llywodraeth gan y Cynulliad:

en-gb	the likelihood of the proposal being successful were it to be introduced.
cy-gb	y tebygrwydd y byddai'r cynnig yn llwyddiannus pe bai'n cael ei gyflwyno.

en-gb	Cabinet must decide whether it wishes to support the Bill or to oppose it.
cy-gb	Rhaid i'r Cabinet benderfynu a yw am gefnogi'r Bil neu ei wrthwynebu.

en-gb	Remaining neutral should only be an option where the Bill concerns a matter of conscience.
cy-gb	Dylai aros yn ddi-duedd ond fod yn opsiwn os yw'r Bil yn ymwneud â mater o gydwybod.

en-gb	Should Cabinet decide to support a Bill, this will have resource implications which may impact on the Government’s own legislative programme.
cy-gb	Pe bai'r Cabinet yn penderfynu cefnogi Bil, byddai goblygiadau o ran adnoddau a allai effeithio ar raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth ei hun.

en-gb	Policy, legal, drafting and financial analysis expertise would need to be committed to the Bill.
cy-gb	Byddai angen ymrwymo arbenigedd polisi, cyfreithiol, drafftio a dadansoddiad ariannol i'r Bil.

en-gb	The same type of support would need to be provided to Ministers as for a Government Bill.
cy-gb	Byddai angen darparu'r un math o gymorth â'r hyn fyddai'n cael ei ddarparu i Weinidogion ar gyfer Bil Llywodraeth.

en-gb	In light of the Government’s overarching responsibility for the Statute Book and the wider rule of law, much of the same resource would also need to be committed if, despite the Government opposing the Bill, it has a reasonable prospect of becoming law.
cy-gb	Yng ngoleuni cyfrifoldeb cyffredinol y Llywodraeth dros y Llyfr Statud a rheolaeth y gyfraith yn ehangach, byddai angen ymrwymo mwy neu lai yr un adnoddau hefyd pe bai siawns resymol, er gwaethaf gwrthwynebiad y Llywodraeth i'r Bil, iddo ddod yn gyfraith.

en-gb	In dealing with any non-government Bill that is likely to become law the Government must ensure as a minimum that:
cy-gb	Wrth ymwneud ag unrhyw Fil anllywodraethol sy'n debygol o ddod yn gyfraith, rhaid i'r Llywodraeth sicrhau'r canlynol o leiaf:

en-gb	the policy objective is understood and is given effect by the Bill,
cy-gb	bod yr amcan polisi yn ddealladwy a bod y Bil yn rhoi effaith i hynny,

en-gb	the Bill is within competence and consistent with the rule of law,
cy-gb	bod y Bil o fewn cymhwysedd ac yn gyson â rheolaeth y gyfraith,

en-gb	the Bill is clearly drafted, and
cy-gb	bod y Bil wedi'i ddrafftio'n glir,

en-gb	the financial implications and the regulatory impact are understood.
cy-gb	bod y goblygiadau ariannol a'r effaith rheoleiddiol yn ddealladwy.

en-gb	LPGU can provide further advice on the nature of Government support, the resource implications, and securing a Cabinet decision.
cy-gb	Gall Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant roi mwy o gyngor ar natur cefnogaeth y Llywodraeth, y goblygiadau o ran adnoddau, a sicrhau penderfyniad y Cabinet.

en-gb	The Minister whose portfolio the policy lies within will be expected to participate in the debate seeking leave to introduce, so as to set out to the Assembly the Government’s position in relation to the proposed Bill.
cy-gb	Bydd disgwyl i’r Gweinidog y mae polisi’r Bil o fewn ei bortffolio gymryd rhan yn y ddadl i geisio caniatâd i gyflwyno, fel bod safbwynt y Llywodraeth ar y Bil arfaethedig yn cael ei egluro i’r Cynulliad.

en-gb	Again, advice and speaking lines will need to be provided to the Minister in advance of this debate.
cy-gb	Unwaith eto, bydd angen darparu cyngor a llinellau annerch i’r Gweinidog cyn y ddadl hon.

en-gb	Development of the Bill
cy-gb	Datblygu’r Bil

en-gb	If a Member secures leave to introduce a Member Bill, prior to introduction of the Bill into the Assembly, the Member in charge may wish to consult with potential stakeholders.
cy-gb	Os bydd Aelod yn cael caniatâd i gyflwyno Bil Aelod, cyn cyflwyno'r Bil i’r Cynulliad, efallai y bydd yr Aelod Cyfrifol am ymgynghori â rhanddeiliaid posibl.

en-gb	While there is no requirement in Standing Orders for a Member to consult on a legislative proposal, there is an expectation that the Member would probably consult on a Draft Bill during the 13 month period following leave to introduce and prior to its formal introduction.
cy-gb	Er nad yw’n ofynnol yn ôl y Rheolau Sefydlog fod Aelod yn ymgynghori ar gynnig deddfwriaethol, mae disgwyl y byddai’r Aelod yn debygol o ymgynghori ar Fil Drafft yn ystod y cyfnod o 13 mis ar ôl cael caniatad i gyflwyno a chyn cyflwyno’r Bil yn ffurfiol.

en-gb	There is no requirement for any consultation to take the usual approach taken by the Government.
cy-gb	Nid yw’n ofynnol cynnal unrhyw ymgynghoriad yn y dull arferol a ddefnyddir gan y Llywodraeth.

en-gb	The Assembly Commission will generally arrange for the Bill to be drafted for the Member, rather than it being drafted by the Office of the Legislative Counsel (OLC).
cy-gb	Fel rheol, bydd Comisiwn y Cynulliad yn trefnu i'r Bil gael ei ddrafftio ar gyfer yr Aelod, yn hytrach na bod Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol yn ei ddrafftio.

en-gb	In consequence, the first time the Government may see the Bill is when it is introduced into the Assembly.
cy-gb	O ganlyniad, mae’n bosibl mai’r tro cyntaf i’r Llywodraeth weld y Bil fydd pan gaiff ei gyflwyno i’r Cynulliad.

en-gb	The Member in charge will also have to prepare an Explanatory Memorandum, which meets the requirements of Standing Order 26.6, for introduction of the Bill.
cy-gb	Bydd rhaid i’r Aelod Cyfrifol hefyd baratoi Memorandwm Esboniadol, a fydd yn bodloni gofynion Rheol Sefydlog 26.6, er mwyn cyflwyno’r Bil.

en-gb	There is no requirement for the Member to use the same template as the Government uses, and again there is no requirement that drafts of the Explanatory Memorandum be shared with the Government.
cy-gb	Nid yw’n ofynnol bod yr Aelod yn defnyddio’r un templed â hwnnw a ddefnyddir gan y Llywodraeth, ac ni fydd yn ofynnol ychwaith ei fod yn rhannu drafftiau o’r Memorandwm Esboniadol gyda’r Llywodraeth.

en-gb	Officials might be approached to provide costs, or information to support the development of the Explanatory Memorandum.
cy-gb	Gellid gofyn i swyddogion ddarparu gwybodaeth am gostau, neu wybodaeth i helpu i ddatblygu’r Memorandwm Esboniadol.

en-gb	Such approaches will be made through LPGU, who will then contact the policy Group.
cy-gb	Bydd ymholiadau o’r fath yn cael eu gwneud drwy Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant, a fydd wedyn yn cysylltu â’r Grŵp polisi.

en-gb	Requests for information should be handled in the same way as requests for information by Assembly Members or their support staff.
cy-gb	Dylid trin ceisiadau am wybodaeth yn yr un modd â cheisiadau am wybodaeth gan Aelodau Cynulliad neu eu staff cymorth.

en-gb	The engagement of the Government during this period will vary from Bill to Bill, depending on whether or not the Government supports the policy proposal.
cy-gb	Bydd lefel yr ymwneud â’r Llywodraeth yn ystod y cyfnod hwn yn amrywio o Fil i Fil, gan ddibynnu ar ba un a yw’r Llywodraeth yn cefnogi’r cynnig polisi ai peidio.

en-gb	Once final versions of the Bill and Explanatory Memorandum (in both English and in Welsh) have been drafted, they will be sent by the Member to the Llywydd for her determination (in the same way as for a Government Bill).
cy-gb	Unwaith y bydd fersiynau terfynol o’r Bil a’r Memorandwm Esboniadol (yn Gymraeg ac yn Saesneg) wedi eu drafftio, bydd yr Aelod yn eu hanfon at y Llywydd ar gyfer ei phenderfyniad (yn yr un modd ag ar gyfer Bil Llywodraeth).

en-gb	Introduction of the Bill
cy-gb	Cyflwyno’r Bil

en-gb	As with Government Bills, a Member Bill is formally introduced into the Assembly by being laid, along with accompanying documentation, in the Assembly’s Table Office.
cy-gb	Fel yn achos Biliau’r Llywodraeth, cyflwynir Bil Aelod yn ffurfiol i’r Cynulliad drwy ei osod, ynghyd â’r dogfennau cysylltiedig, yn Swyddfa Gyflwyno’r Cynulliad.

en-gb	The Member in charge will make a legislative statement in Plenary on the Bill’s main aims and objectives shortly after its introduction.
cy-gb	Yn fuan ar ôl ei gyflwyno, bydd yr Aelod Cyfrifol yn gwneud datganiad deddfwriaethol yn y Cyfarfod Llawn ar brif nodau ac amcanion y Bil.

en-gb	This will take place during Assembly time (i.e. a Wednesday).
cy-gb	Bydd hyn yn digwydd yn ystod amser Cynulliad (h.y. ar ddydd Mercher).

en-gb	During the time allocated to the statement, other Assembly Members may ask questions to the Member in charge in relation to the Bill or raise issues of their own in relation to its content, aims and objectives.
cy-gb	Yn ystod yr amser a neilltuir i’r datganiad, gall Aelodau Cynulliad eraill ofyn cwestiynau i’r Aelod Cyfrifol ynglŷn â’r Bil, neu godi eu materion eu hunain ynghylch ei gynnwys, ei nodau a’i amcanion.

en-gb	It is expected that the Minister will also ask a question or raise an issue with the Member in charge.
cy-gb	Disgwylir y bydd y Gweinidog hefyd yn gofyn cwestiwn, neu’n codi mater gyda’r Aelod Cyfrifol.

en-gb	Officials will therefore need to provide advice and speaking lines for this debate.
cy-gb	Bydd angen, felly, i swyddogion ddarparu cyngor a llinellau annerch ar gyfer y ddadl hon.

en-gb	It is likely the Minister will only have a short time allocated to speak, perhaps 2 to 3 minutes, and as such the response should be concise.
cy-gb	Mae’n debygol mai ychydig iawn o amser yn unig a gaiff y Gweinidog i siarad, 2 neu 3 munud efallai, ac felly dylai ei ymateb fod yn gryno.

en-gb	It is also important to remember that this is not a debate, but instead a statement by a Member – the Minister’s intervention should, therefore, lead to asking a question or two of the Member, rather than only stating the Government’s position (which would be the approach if this was a debate).
cy-gb	Mae’n bwysig cofio hefyd nad dadl yw hon, ond datganiad gan Aelod – dylai ymyriad y Gweinidog, felly, arwain at ofyn cwestiwn neu ddau i’r Aelod, yn hytrach na dim ond datgan beth yw safbwynt y Llywodraeth (sef y dull a ddilynir pe bai’r achlysur yn ddadl).

en-gb	It is important to note that the introduction of the Bill, and accompanying Explanatory Memorandum, may be the first time that the Government sees these documents.
cy-gb	Mae’n bwysig nodi efallai mai’r adeg y cyflwynir y Bil, a’r Memorandwm Esboniadol cysylltiedig, fydd y tro cyntaf y caiff y Llywodraeth weld y dogfennau hyn.

en-gb	If this is the case, policy officials and Legal Services will need to be prepared to analyse the Bill quickly once it is available in order to provide advice to the Minister ahead of the Member’s legislative statement being delivered.
cy-gb	Os felly, dylai swyddogion polisi a Gwasanaethau Cyfreithiol fod wrth law yn barod i ddadansoddi’r Bil yn gyflym unwaith y bydd ar gael, fel y gellir darparu cyngor i’r Gweinidog cyn i’r Aelod draddodi ei ddatganiad deddfwriaethol.

en-gb	Assembly consideration of the Bill
cy-gb	Ystyriaeth o’r Bil gan y Cynulliad

en-gb	Once introduced, a Member Bill is subject to the same four stage legislative process in the Assembly as a Government Bill (as set out in Chapter 15).
cy-gb	Unwaith y bydd wedi ei gyflwyno, bydd Bil Aelod yn ddarostyngedig i’r un broses ddeddfwriaethol bedwar cyfnod yn y Cynulliad â Bil Llywodraeth (fel a ddisgrifir ym Mhennod 15).

en-gb	Therefore, the Bill will usually be referred to a responsible Committee for their consideration during Stage 1.
cy-gb	Felly, bydd Bil fel arfer yn cael ei atgyfeirio i’w ystyried gan Bwyllgor Cyfrifol yn ystod Cyfnod 1.

en-gb	Consideration during this period will usually take around 10-12 sitting weeks, and the Member in charge and other stakeholders will be invited to give evidence to the Committee.
cy-gb	Fel arfer bydd ystyriaeth yn ystod y cyfnod hwnnw yn cymryd tua 10-12 o wythnosau eistedd, a gwahoddir yr Aelod Cyfrifol a rhanddeiliaid eraill i roi tystiolaeth i’r Pwyllgor.

en-gb	The Minister will also be invited to give evidence.
cy-gb	Gwahoddir y Gweinidog hefyd i roi tystiolaeth.

en-gb	Officials will need to provide advice for this, and are likely to be required to attend the Committee in support of the Minister.
cy-gb	Bydd angen i swyddogion ddarparu cyngor ar gyfer hyn ac mae’n debygol y bydd gofyn iddynt fod yn bresennol yn y Pwyllgor i gefnogi’r Gweinidog.

en-gb	Again it is essential policy officials and lawyers engage fully in the evaluation of the Bill and the development of advice to the Minister during this period, so as to ensure that the impact of the legislative proposals are understood together with the implications of the Bill proceeding past Stage 1 of the Assembly’s consideration.
cy-gb	Yn ystod y cyfnod hwn, mae’n hanfodol eto fod swyddogion polisi a chyfreithwyr yn cyfrannu’n llawn i’r gwaith o werthuso’r Bil a datblygu’r cyngor a roddir i’r Gweinidog, er mwyn sicrhau nad oes unrhyw ansicrwydd ynghylch beth fydd  effaith y cynigion deddfwriaethol, yn ogystal â’r goblygiadau os bydd y Bil yn mynd ymlaen y tu hwnt i Gyfnod 1 o’r ystyriaeth gan y Cynulliad.

en-gb	The responsible Committee will report on the Bill to the Assembly, ahead of the general principles debate at the end of Stage 1.
cy-gb	Bydd y Pwyllgor Cyfrifol yn adrodd ar y Bil wrth y Cynulliad cyn y ddadl ar yr egwyddorion cyffredinol ar ddiwedd Cyfnod 1.

en-gb	The Minister will be expected to speak in this debate, to set out whether or not the Government supports the general principles of the Bill (and if it does, to possibly also outline areas where the Government might seek to make amendments at Stages 2 or 3).
cy-gb	Bydd disgwyl i’r Gweinidog siarad yn y ddadl hon, i ddatgan a fydd y Llywodraeth yn cefnogi egwyddorion cyffredinol y Bil (ac os bydd, i amlinellu o bosibl hefyd y meysydd lle y gallai’r Llywodraeth geisio gwneud gwelliannau yng Nghyfnodau 2 neu 3).

en-gb	Stage 1 is completed when the Assembly votes on the general principles of the Bill.
cy-gb	Cwblheir Cyfnod 1 pan fydd y Cynulliad yn pleidleisio ar egwyddorion cyffredinol y Bil.

en-gb	If the Assembly agrees to the general principles of the Bill, it proceeds to Stage 2.
cy-gb	Os bydd y Cynulliad yn cytuno ar egwyddorion cyffredinol y Bil, bydd y Bil yn mynd yn ei flaen i Gyfnod 2.

en-gb	If the Assembly does not agree to the general principles of the Bill, the Bill falls and no further action can be taken in relation to it.
cy-gb	Os na fydd y Cynulliad yn cytuno ar egwyddorion cyffredinol y Bil, bydd y Bil yn methu ac ni ellir cymryd unrhyw gamau pellach mewn perthynas â’r Bil.

en-gb	In the event of a tied vote at Stage 1, the Llywydd will exercise her casting vote in the affirmative (in accordance with Standing Order 6.20(i)).
cy-gb	Os bydd nifer y pleidleisiau o blaid ac yn erbyn yng Nghyfnod 1 yn gyfartal, bydd y Llywydd yn rhoi ei phleidlais fwrw yn gadarnhaol (yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(i)).

en-gb	This means the motion is agreed and the Bill will proceed to Stage 2.
cy-gb	Golyga hynny fod y cynnig wedi ei gytuno a bydd y Bil yn mynd ymlaen i Gyfnod 2.

en-gb	All Bills that give rise to the raising of revenue or require new or increased demand for funding must have the consent of the Assembly, by means of a Financial Resolution, before they can proceed beyond Stage 1.
cy-gb	Rhaid i bob Bil sy’n arwain at godi refeniw, neu sy’n golygu bod galw newydd neu fwy o alw am gyllid, gael cydsyniad y Cynulliad ar ffurf Penderfyniad Ariannol cyn y caiff y Bil fynd ymlaen y tu hwnt i Gyfnod 1.

en-gb	It is for the Llywydd to determine whether a financial resolution is necessary.
cy-gb	Mater i’r Llwydd yw penderfynu a oes angen Penderfyniad Ariannol ai peidio.

en-gb	Although it is for the Assembly to collectively sanction the raising of revenue or the use of resources through a vote, it is the Government which accepts the financial consequences of a Bill.
cy-gb	Er mai mater i’r Cynulliad cyfan drwy bleidlais yw caniatáu codi refeniw neu ddefnyddio adnoddau, y Llywodraeth sy’n derbyn canlyniadau ariannol unrhyw Fil.

en-gb	This is because the Government is responsible for the management of public funds and so must have control over the raising of revenue and the use of resources within devolved areas.
cy-gb	Y Llywodraeth sy’n gyfrifol am reoli arian cyhoeddus, a rhaid iddi felly gael rheolaeth dros godi refeniw a ddefnyddio adnoddau yn y meysydd datganoledig.

en-gb	Therefore, a motion for a Financial Resolution may only be moved by a member of the Government, irrespective of the origins of the Bill.
cy-gb	Gan hynny, dim ond aelod o’r Llywodraeth gaiff gynnig cynnig Penderfyniad Ariannol, beth bynnag y bo tarddiad y Bil.

en-gb	As with Government proposed Bills, Standing Orders state that a Bill will fall if the Financial Resolution is not in place within six months of the completion of Stage 1.
cy-gb	Fel yn achos Biliau arfaethedig y Llywodraeth, mae’r Rheolau Sefydlog yn datgan y bydd Bil yn methu os na fydd y Penderfyniad Ariannol wedi ei sicrhau o fewn chwe mis ar ôl cwblhau Cyfnod 1.

en-gb	Therefore if the Government does not bring forward a Financial Resolution, the Bill will fall.
cy-gb	Felly os na fydd y Llywodraeth yn datblygu Penderfyniad Ariannol, bydd y Bil yn methu.

en-gb	The First Minister must agree any decision to move, or not to move, a financial resolution for a non-Government Bill.
cy-gb	Rhaid i’r Prif Weinidog gytuno ar unrhyw benderfyniad i gynnig, neu i beidio â chynnig Penderfyniad Ariannol ar gyfer Bil anllywodraethol.

en-gb	Subject to the agreement of a Financial Resolution (if required), the Bill will then proceed into Stage 2.
cy-gb	Yn ddarostyngedig i gytundeb ar Benderfyniad Ariannol (os yw’n ofynnol), bydd y Bil yn mynd ymlaen wedyn i Gyfnod 2.

en-gb	As this is an amending stage, the Government may wish to table amendments to the Bill.
cy-gb	Gan fod hwnnw’n gyfnod diwygio, efallai y bydd y Llywodraeth yn dymuno cyflwyno gwelliannau i’r Bil.

en-gb	These will need to have been prepared OLC on instruction by the Bill team.
cy-gb	Bydd angen bod rhain wedi cael eu paratoi gan Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol ar gyfarwyddyd tîm y Bil.

en-gb	Chapter 15 provides information in relation to the handling of Stage 2, including the preparation, tabling and management of amendments.
cy-gb	Rhoddir gwybodaeth ym Mhennod 15 ynghylch sut i ymdrin â Chyfnod 2, gan gynnwys paratoi, cyflwyno a rheoli gwelliannau.

en-gb	The Minister will be invited to the Committee’s Stage 2 proceedings to present the Government’s position regarding the proposed amendments to the Bill.
cy-gb	Bydd y Gweinidog yn cael ei wahodd i drafodion Cyfnod 2 y Pwyllgor, i gyflwyno safbwynt y Llywodraeth am welliannau arfaethedig i’r Bil.

en-gb	Where the Minister has the lead amendment in the group, they will be invited to speak first.
cy-gb	Os mai Gweinidog sydd â’r gwelliant arweiniol yn y grŵp, bydd yn cael ei wahodd i siarad yn gyntaf.

en-gb	Members will then be invited to speak, the Member in charge will be invited to reply and the Minister will close the discussions.
cy-gb	Gwahoddir yr Aelodau i siarad wedyn, gwahoddir yr Aelod Cyfrifol i ymateb, ac yna bydd y Gweinidog yn cau’r trafodaethau.

en-gb	Where the Member in charge has the lead amendment in the group, they will be invited to speak first, then other Members will then be invited to speak.
cy-gb	Os mai Aelod Cyfrifol sydd â’r gwelliant arweiniol yn y grŵp, bydd yn cael ei wahodd i siarad yn gyntaf, ac yna bydd gwahoddiad i'r Aelodau eraill siarad.

en-gb	The Minister will be the penultimate speaker, and the Member in charge will close the discussion.
cy-gb	Y Gweinidog fydd y siaradwr olaf ond un, a'r Aelod Cyfrifol fydd yn cloi'r drafodaeth.

en-gb	Where a Member other than the Minister or Member in charge has the lead amendment, the Minister will speak before the Member in charge, who will be the penultimate speaker.
cy-gb	Os mai Aelod yn hytrach na’r Gweinidog neu'r Aelod Cyfrifol sydd â’r diwygiad arweiniol, bydd y Gweinidog yn siarad cyn yr Aelod Cyfrifol, a fydd yn siaradwr olaf ond un.

en-gb	The discussion will be closed by the Member with the lead amendment
cy-gb	Bydd y drafodaeth yn cael ei chloi gan yr Aelod â'r gwelliant arweiniol.

en-gb	Following the completion of Stage 2 proceedings, the Member in charge will be required to prepare a revised Explanatory Memorandum (unless the Committee resolves otherwise).
cy-gb	Ar ôl cwblhau’r trafodion Cyfnod 2, bydd gofyn i’r Aelod Cyfrifol baratoi Memorandwm Esboniadol diwygiedig (oni fydd y Pwyllgor yn penderfynu fel arall).

en-gb	This will need to be laid at least 5 working days before the Assembly meets to consider Stage 3 proceedings.
cy-gb	Bydd angen ei osod o leiaf 5 diwrnod gwaith cyn i’r Cynulliad gyfarfod i ystyried trafodion Cyfnod 3.

en-gb	Stage 3 is the second amending Stage; any Member may table an amendment and these will be considered and voted upon by all Assembly Members in Plenary.
cy-gb	Cyfnod 3 yw’r ail Gyfnod diwygio; caiff unrhyw Aelod gyflwyno diwygiad, a bydd pob Aelod Cynulliad yn ystyried y gwelliannau ac yn pleidleisio arnynt yn y Cyfarfod Llawn.

en-gb	Again the Government may wish to table amendments to the Bill, and Chapter 15 provides information on Stage 3.
cy-gb	Unwaith eto, gall y Llywodraeth ddewis cyflwyno gwelliannau i’r Bil, ac mae gwybodaeth am Gyfnod 3 i’w chael ym Mhennod 15.

en-gb	The speaking order will follow the same pattern as Stage 2.
cy-gb	Bydd y drefn siarad yn dilyn yr un patrwm ag yng Nghyfnod 2.

en-gb	Stage 4 is the last stage of the Assembly’s legislative process and involves a vote on whether the final text of the Bill should be passed or not.
cy-gb	Bydd Cyfnod 4, sef y cyfnod olaf ym mhroses ddeddfwriaethol y Cynulliad, yn cynnwys pleidlais o blaid neu’n erbyn pasio testun terfynol y Bil.

en-gb	The requirements of a vote at Stage 4 for a Member Bill are the same as those for a Government Bill, as set out in Chapter 15.
cy-gb	Mae'r gofynion am bleidlais yng Nghyfnod 4 ar gyfer Bil Aelod yr un fath â'r rhai ar gyfer Bil Llywodraeth, fel y gwelir ym Mhennod 15.

en-gb	It has become custom for the Member in charge to make a short statement on the Bill at Stage 4 to mark the end of its passage through the Assembly’s legislative processes.
cy-gb	Daeth yn arferiad i’r Aelod Cyfrifol roi datganiad byr ar y Bil yng Nghyfnod 4 i nodi diwedd ei hynt drwy brosesau deddfwriaethol y Cynulliad.

en-gb	It is likely the Minister will also wish to contribute briefly to the Stage 4 statement before it is closed by the Member in charge.
cy-gb	Mae’n debygol y bydd y Gweinidog hefyd yn dymuno cyfrannu’n gryno i’r datganiad Cyfnod 4 cyn iddo gael ei gloi gan yr Aelod Cyfrifol.

en-gb	Should the Bill be passed by the Assembly, the Bill will enter the period of intimation (see Chapter 17).
cy-gb	Os bydd y Bil yn cael ei basio gan y Cynulliad, bydd y Bil yn mynd i mewn i’r cyfnod hysbysu (gweler Pennod 17).

en-gb	Subject to the period of intimation the Bill will then be submitted for Royal Assent, and once this has been received it becomes an Act of the Assembly.
cy-gb	Yn ddarostyngedig i’r cyfnod hysbysu, bydd y Bil yn cael ei anfon wedyn am Gydsyniad Brenhinol, ac unwaith y bydd wedi ei gael bydd y Bil yn dod yn Ddeddf Cynulliad.

en-gb	Note also that during the period of intimation the Government (and not the Member in charge) is responsible for updating and revising the Explanatory Notes to the Bill, as passed – see Chapter 9 for further information.
cy-gb	Sylwer hefyd, yn ystod y cyfnod hysbysu, y Llywodraeth (ac nid yr Aelod Cyfrifol) sy’n gyfrifol am ddiweddaru a diwygio’r Nodiadau Esboniadol i’r Bil fel y’i pasiwyd – gweler Pennod 9 am ragor o wybodaeth.

en-gb	Committee Bills
cy-gb	Biliau Pwyllgor

en-gb	Under Standing Order 26.81, “Any committee may introduce a committee Bill relating to the committee’s remit”.
cy-gb	O dan Reol Sefydlog 26.81, “Caiff unrhyw bwyllgor gyflwyno Bil pwyllgor sy’n ymwneud â chylch gorchwyl y pwyllgor”.

en-gb	Therefore to do this, a Committee does not require a ballot or the Assembly’s leave to introduce.
cy-gb	Felly i wneud hyn, nid oes angen i Bwyllgor gael balot na chaniatâd i gyflwyno gan y Cynulliad.

en-gb	The process of preparing, introducing and scrutinising a Committee Bill is otherwise the same as for Member Bills.
cy-gb	Mae’r broses o baratoi, cyflwyno a chraffu ar Fil Pwyllgor fel arall yr un fath â’r broses ar gyfer Bil Aelod.

en-gb	This includes the requirements for a Financial Resolution.
cy-gb	Mae hyn yn cynnwys y gofynion am Benderfyniad Ariannol.

en-gb	A Member in charge of a Committee Bill will be a nominated member of that Committee.
cy-gb	Bydd yr Aelod Cyfrifol am Fil Pwyllgor yn aelod enwebedig o’r Pwyllgor hwnnw.

en-gb	The process for determining the Government’s response to a Committee Bill is also the same as for a Member Bill.
cy-gb	Mae'r broses ar gyfer penderfynu ar ymateb y Llywodraeth i Fil Pwyllgor hefyd yr un fath ag ar gyfer Bil Aelod.

en-gb	If the Assembly passes the Bill, it will enter the period of intimation before receiving Royal Assent.
cy-gb	Os bydd y Bil yn cael ei basio gan y Cynulliad, bydd yn mynd ymlaen i’r cyfnod hysbysu cyn cael Cydsyniad Brenhinol.

en-gb	Commission Bills
cy-gb	Biliau Comisiwn

en-gb	Under Standing Order 26.84, “The Commission may introduce a Bill relating to the Commission’s functions”.
cy-gb	O dan Reol Sefydlog 26.84, “Caiff y Comisiwn gyflwyno Bil sy’n ymwneud â swyddogaethau’r Comisiwn”.

en-gb	Therefore to do this, the Commission does not require a ballot or the Assembly’s leave to introduce.
cy-gb	Felly i wneud hyn, nid oes angen i'r Comisiwn gael balot na chaniatâd i gyflwyno gan y Cynulliad.

en-gb	The process of preparing, introducing, and scrutinising a Commission Bill is the same as for Member Bills.
cy-gb	Mae’r broses o baratoi, cyflwyno a chraffu ar Fil Comisiwn fel arall yr un fath â’r broses ar gyfer Bil Aelod.

en-gb	It is likely that a Commission Bill may touch on one or more of the protected subject-matters set out in Section 111A of the Government of Wales Act 2006.
cy-gb	Mae'n bosibl y bydd Bil Comisiwn yn cyffwrdd ar un neu fwy o'r pynciau gwarchodedig a nodir yn Adran 111A o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.

en-gb	If it does so it will trigger the requirement for a super-majority to be passed (see Chapter 15 above, at paragraphs 15.210-15.212 and 15.223).
cy-gb	Os felly, bydd yn tanio'r gofyniad am basio uwch-fwyafrif (gweler Pennod 15 uchod, paragraffau 15.210-15.212 a 15.223).

en-gb	This means that the Bill is not passed unless two-thirds of the total number of Assembly Members vote in favour of it at Stage 4 (i.e. currently forty out of sixty).
cy-gb	Mae hynny'n golygu na fydd y Bil yn pasio oni bai bod dwy ran o dair o gyfanswm nifer Aelodau'r Cynulliad yn pleidleisio o'i blaid yng Nghyfnod 4 (ar hyn o bryd 40 allan o 60).

en-gb	Mathematics and Numeracy 01
cy-gb	Mathemateg a Rhifedd 01

en-gb	Introduction to the Mathematics and Numeracy Area of Learning and Experience 03
cy-gb	Cyﬂwyniad i Faes Dysgu a Phroﬁad Mathemateg a Rhifedd 03

en-gb	What Matters in Mathematics and Numeracy
cy-gb	Yr Hyn sy’n Bwysig mewn Mathemateg a Rhifedd

en-gb	The number system is used to represent and compare relationships between numbers and quantities.
cy-gb	Defnyddir y system rifau i gynrychioli a chymharu’r perthnasau rhwng rhifau a meintiau.

en-gb	18
cy-gb	19

en-gb	Algebra uses symbol systems to express the structures of relationships between numbers, quantities and relations.
cy-gb	Mae algebra yn defnyddio systemau symbolau i fynegi strwythurau’r perthnasau rhwng rhifau, meintiau a chydberthnasau.

en-gb	Geometry focuses on relationships involving properties of shape, space and position, and measurement focuses on quantifying phenomena in the physical world.
cy-gb	Mae geometreg yn canolbwyntio ar berthnasau sy’n ymwneud â phriodweddau siâp, gofod a saﬂe, ac mae mesur yn canolbwyntio ar feintioli ffenomena yn y byd fﬁsegol.

en-gb	37
cy-gb	38

en-gb	46
cy-gb	48

en-gb	Glossary 55
cy-gb	Geirfa 58

en-gb	INTRODUCTION TO THE MATHEMATICS AND NUMERACY AREA OF LEARNING AND EXPERIENCE
cy-gb	CYFLWYNIAD I FAES DYSGU A PHROFIAD MATHEMATEG A RHIFEDD

en-gb	Mathematics is an international discipline, and numeracy, the application of mathematics, plays a critical part in our private, social and civic lives, and in the economic health of the nation.
cy-gb	Mae mathemateg yn ddisgyblaeth ryngwladol, ac mae rhifedd, sef y broses o gymhwyso mathemateg, yn chwarae rhan hanfodol yn ein bywydau preifat, cymdeithasol a dinesig, ac yng nghyﬂwr economaidd y genedl.

en-gb	It is imperative that mathematics and numeracy experiences are as engaging, exciting and accessible as possible for learners, and that they ensure learners develop mathematical resilience (the ability to embrace challenge as a positive aspect of learning).
cy-gb	Mae’n hanfodol bod proﬁadau mathemateg a rhifedd mor ddiddorol, cyffrous a hygyrch â phosibl i ddysgwyr, ond eu bod hefyd yn sicrhau bod dysgwyr yn datblygu gwydnwch mathemategol (sef y gallu i goﬂeidio heriau fel agwedd gadarnhaol ar ddysgu).

en-gb	Developing mathematical resilience contributes to the development of ambitious and capable learners.
cy-gb	Mae datblygu gwydnwch mathemategol yn helpu i ddatblygu dysgwyr galluog ac uchelgeisiol.

en-gb	In the early years, play forms an important part in the development of mathematics and numeracy, enabling learners to solve problems, explore ideas, establish connections and collaborate with others.
cy-gb	Yn ystod y blynyddoedd cynnar, mae chwarae yn rhan bwysig o’r broses o ddatblygu mathemateg a rhifedd, gan alluogi dysgwyr i ddatrys problemau, archwilio syniadau, creu cysylltiadau a chydweithredu ag eraill.

en-gb	In later years, learners need to have opportunities to work both independently and collaboratively to build on the foundations established in the early years.
cy-gb	Yn ystod y blynyddoedd diweddarach, mae angen cynnig cyﬂeoedd i ddysgwyr weithio’n annibynnol ac i gydweithredu er mwyn adeiladu ar y sylfeini a sefydlwyd yn ystod y blynyddoedd cynnar.

en-gb	For learners of all ages, real-life examples drawn from the local, national and international environment help them make connections between the concrete and the abstract.
cy-gb	Ar gyfer dysgwyr o bob oedran, bydd enghreifftiau go iawn o’r amgylchedd lleol, cenedlaethol a rhyngwladol yn helpu dysgwyr i greu cysylltiadau rhwng y diriaethol a’r haniaethol.

en-gb	Real-life contexts can be used to introduce and explore mathematical concepts, as well as to consolidate them.
cy-gb	Gellir defnyddio cyd-destunau go iawn i gyﬂwyno ac i archwilio cysyniadau mathemategol yn ogystal â’u hatgyfnerthu.

en-gb	Indeed, teaching that introduces a reasoning and problem-solving approach to all mathematics and numeracy experiences supports the development both of positive dispositions and of the four purposes of the curriculum, as well as the development of the mathematical proﬁciencies.
cy-gb	Yn wir, mae addysgu drwy gyﬂwyno dulliau rhesymu a datrys problemau i bob proﬁad mathemateg a rhifedd yn helpu i ddatblygu ar y naill law ymagweddau cadarnhaol ac ar y llall pedwar diben y cwricwlwm, ac yn ategu’r broses o ddatblygu’r hyfedreddau mathemategol.

en-gb	Further information on how the Mathematics and Numeracy Area of Learning and Experience can support this is provided in the‘Developing a broad and balanced curriculum’ section of this document.
cy-gb	Mae rhagor o wybodaeth ar sut y gall Maes Dysgu a Phroﬁad Mathemateg a Rhifedd gefnogi hyn yn adran ‘Datblygu cwricwlwm eang a chytbwys’ o’r ddogfen hon.

en-gb	This statutory guidance for the Mathematics and Numeracy Area of Learning and Experience, which forms part of the wider Curriculum for Wales 2022 statutory guidance, is intended to provide a national framework that funded non-maintained settings and schools can build on to develop their own curriculum.
cy-gb	Nod y canllawiau statudol hyn ar gyfer Maes Dysgu a Phroﬁad Mathemateg a Rhifedd, sy’n rhan o’r canllawiau statudol ehangach ar gyfer Cwricwlwm i Gymru 2022, yw rhoi fframwaith cenedlaethol y gall lleoliadau a ariennir nas cynhelir ac ysgolion ei ddefnyddio i ddatblygu eu cwricwlwm eu hunain.

en-gb	• the broad expectations for learners for the Mathematics and Numeracy Area of Learning and Experience at each progression step.
cy-gb	• y disgwyliadau eang ar gyfer dysgwyr ar bob cam cynnydd ym Maes Dysgu a Phroﬁad Mathemateg a Rhifedd.

en-gb	Introduction DDrraaffttCCuurrrriiccuulluummffoorrWWaalleess22002222::MMaatthheemmaattiiccssaannddNnumeracy 05
cy-gb	Cyﬂwyniad Draft CwurrriiccwulwummfDorraWfftaileGsy2m0r2u22:

en-gb	How the area of learning and experience
cy-gb	0M2a2t:hMematahteicmsaatnedgnauRmheifreadcdy 05

en-gb	supports the four purposes of the curriculum
cy-gb	Sut mae’r maes dysgu a phroﬁad yn cefnogi pedwar diben y cwricwlwm

en-gb	Mathematics surrounds us and underpins so many aspects of our daily lives, such as architecture, art, music, money and engineering.
cy-gb	Mae mathemateg o’n cwmpas ni ac yn sail i gynifer o agweddau ar ein bywydau bob dydd, megis pensaernïaeth, celf, cerddoriaeth, arian a pheirianneg.

en-gb	And while it is creative and beautiful, both in its own right and in its applications, it is also essential for progress in other areas of learning and experience, not least in Science and Technology, which would be virtually impossible without it.
cy-gb	Ac er ei bod hi, ohoni hi ei hun ac o’i chymhwyso, yn greadigol ac yn hardd, mae hefyd yn hanfodol i gynnydd mewn meysydd dysgu a phroﬁad eraill, yn enwedig mewn Gwyddoniaeth a Thechnoleg, a fyddai, i bob pwrpas, yn amhosib hebddi.

en-gb	What is more, numeracy – the use of mathematics to solve problems in real-world contexts – is required in almost all areas of life.
cy-gb	Ar ben hynny, mae angen rhifedd – y defnydd o fathemateg i ddatrys problemau yng nghyd-destunau’r byd go iawn – ymhob maes o fywyd, fwy neu lai.

en-gb	Formal mathematics is founded on basic truths and develops through rigorous logical reasoning.
cy-gb	Mae mathemateg ffurﬁol wedi ei seilio ar wirioneddau sylfaenol ac mae’n datblygu drwy resymu rhesymegol trylwyr dros ben.

en-gb	It involves inventing or discovering abstract objects and establishing the relationships between them.
cy-gb	Mae’n cynnwys dyfeisio neu ddarganfod gwrthrychau haniaethol, ynghyd â sefydlu perthnasau rhyngddynt.

en-gb	It also teaches us the difference between conjecture, likelihood and proof.
cy-gb	Mae hefyd yn dysgu’r gwahaniaeth rhwng dyfaliad, tebygrwydd a phrawf i ni.

en-gb	Mathematical thinking involves applying similarly logical reasoning, this time to the investigation of relations within and between concepts, along with justifying and proving ﬁndings.
cy-gb	Mae meddwl mewn ffordd fathemategol yn cynnwys rhoi ar waith yr un math o resymu rhesymegol eto, y tro hwn wrth archwilio’r perthnasau sydd o fewn cysyniadau a rhyngddynt, ynghyd â chyﬁawnhau a phroﬁ canfyddiadau.

en-gb	Indeed, understanding mathematical concepts and being able to apply and reason with the abstract representations of concepts is central to learning mathematics.
cy-gb	Yn wir, mae deall cysyniadau mathemategol a gallu cymhwyso cynrychioliadau haniaethol y cysyniadau hynny, a gallu rhesymu â nhw, yn greiddiol wrth ddysgu mathemateg.

en-gb	And essential to this is comprehension of, and proﬁciency with, the symbols and symbol systems used in mathematics.
cy-gb	Ac mae dealltwriaeth o’r symbolau a’r systemau symbolau a ddefnyddir mewn mathemateg, a’r gallu i’w defnyddio, yn hanfodol yn hyn o beth.

en-gb	Applying mathematics requires strategic competence in the use of abstraction and modelling, and learners also develop resilience, as well as a sense of achievement and enjoyment, as they overcome the challenges involved.
cy-gb	Er mwyn cymhwyso mathemateg, mae angen cymhwysedd strategol o ran defnyddio haniaethu a modelu. Mae dysgwyr hefyd yn datblygu gwydnwch, yn ogystal â phroﬁ ymdeimlad o lwyddiant a mwynhad, wrth iddynt oresgyn yr heriau sy’n codi.

en-gb	Subsequently, mathematical activities teach learners not to be afraid of unfamiliar or complex problems, as they can be reduced to a succession of simpler problems and, eventually, to basic computations.
cy-gb	O ganlyniad, mae gweithgareddau mathemategol yn dysgu’r dysgwyr i beidio â bod ofn problemau anghyfarwydd neu gymhleth, oherwydd gellir eu crynhoi i gyfres o broblemau symlach ac, yn y pen draw, i gyfriﬁannau sylfaenol.

en-gb	And as they reﬂect on the approaches used, and on their own mathematics and numeracy learning, learners develop metacognitive skills which help them know which steps to take to improve performance.
cy-gb	Ac wrth iddynt fyfyrio ar y dulliau a ddefnyddiwyd, ac ar yr hyn a ddysgwyd ganddynt am fathemateg a rhifedd, mae dysgwyr yn datblygu’r sgiliau metawybyddol sy’n eu helpu nhw i wybod pa gamau sydd angen eu cymryd er mwyn gwella eu perfformiad.

en-gb	Thus they become ambitious, capable learners, ready to learn throughout their lives.
cy-gb	Drwy hyn fe ddônt yn ddysgwyr uchelgeisiol, galluog sy’n barod i ddysgu drwy gydol eu hoes.

en-gb	Mathematics also contributes to developing enterprising, creative contributors, ready to play a full part in life and work.
cy-gb	Mae mathemateg yn cyfrannu at ddatblygu cyfranwyr mentrus, creadigol sy’n barod i chwarae eu rhan yn llawn yn eu bywyd a’u gwaith.

en-gb	It encourages learners to be creative because it requires them to play, experiment, take risks and be ﬂexible in tackling mathematical problems.
cy-gb	Mae’n annog dysgwyr i fod yn greadigol, gan alw arnynt i chwarae, arbroﬁ, cymryd risg a bod yn hyblyg wrth fynd i’r afael â phroblemau mathemategol.

en-gb	Because mathematics is essentially abstract, it teaches learners to operate with objects that do not physically exist, using and developing their creativity to imagine and discover new realities.
cy-gb	Gan fod mathemateg yn haniaethol yn y bôn, mae’n dysgu dysgwyr i ymwneud â gwrthrychau nad ydynt yn bodoli’n fﬁsegol, gan ddefnyddio a datblygu eu creadigrwydd er mwyn dychmygu a darganfod realitïau newydd.

en-gb	It also supports numerical modelling and forecasting to encourage entrepreneurial thinking.
cy-gb	Mae hefyd yn ategu gwaith modelu a rhagfynegi rhifyddol er mwyn annog ffordd o feddwl entrepreneuraidd.

en-gb	Mathematics promotes ethical, informed citizens of Wales and the world by providing learners with tools to analyse data critically, enabling them to develop informed views on social, political, economic and environmental issues.
cy-gb	Mae mathemateg yn hyrwyddo dinasyddion egwyddorol, gwybodus yng Nghymru a’r byd drwy roi’r gallu i ddysgwyr ddadansoddi data yn feirniadol, gan eu galluogi i ddatblygu safbwyntiau gwybodus ar faterion cymdeithasol, gwleidyddol, economaidd ac amgylcheddol.

en-gb	It encourages clarity of thinking, allowing learners to understand and make reasoned decisions.
cy-gb	Mae’n annog meddwl clir, gan alluogi dysgwyr i ddeall a gwneud penderfyniadau rhesymedig.

en-gb	In mathematics and numeracy, learners encounter contexts involving health and personal ﬁnance, and develop the skills needed to manage their own ﬁnances, make informed decisions and become critical consumers.
cy-gb	Mewn mathemateg a rhifedd, daw dysgwyr ar draws cyd-destunau sy’n cynnwys iechyd a chyllid personol, a byddant yn datblygu’r sgiliau i reoli eu cyllid eu hunain, gwneud penderfyniadau gwybodus a dod yn ddefnyddwyr beirniadol.

en-gb	They learn to interpret information and data to assess risk, and they use their numeracy skills across the curriculum to make effective choices, becoming healthy, conﬁdent individuals, ready to lead fulﬁlling lives as valued members of society.
cy-gb	Maent yn dysgu sut i ddehongli gwybodaeth a data er mwyn asesu risg, ac maent yn defnyddio eu sgiliau rhifedd ar draws y cwricwlwm er mwyn gwneud dewisiadau effeithiol, gan ddod yn unigolion iach, hyderus sy’n barod i fyw bywyd gan wireddu eu dyheadau fel aelodau gwerthfawr o gymdeithas.

en-gb	WHAT MATTERS STATEMENTS FOR MATHEMATICS AND NUMERACY
cy-gb	DATGANIADAU O’R HYN SY’N BWYSIG  MEWN MATHEMATEG A RHIFEDD

en-gb	Numbers are the symbol system for describing and comparing quantities.
cy-gb	Rhifau yw’r system o symbolau ar gyfer disgriﬁo a chymharu meintiau.

en-gb	This is the ﬁrst abstract concept that learners meet in mathematics, and it helps to establish the principles of logical reasoning.
cy-gb	Dyma’r cysyniad haniaethol cyntaf y bydd dysgwyr yn dod ar ei draws ym mathemateg, ac mae’n fodd i sefydlu egwyddorion rhesymu rhesymegol.

en-gb	In mathematics the number system provides a basis for algebraic, statistical, probabilistic and geometrical reasoning, as well as for ﬁnancial calculation and decision-making.
cy-gb	Ym mathemateg, mae’r system rifo’n sail i resymu o ran algebra, ystadegau, tebygolrwydd a geometreg, yn ogystal ag o ran cyfrifo ariannol a gwneud penderfyniadau.

en-gb	Knowledge of, and competence in, number and quantities are fundamental to conﬁdent participation in the world, and provide a foundation for further study and for employment.
cy-gb	Mae gwybodaeth a gallu ym maes rhifau a meintiau yn hanfodol ar gyfer cyfrannu i’r byd, ac yn cynnig sylfaen ar gyfer astudio pellach a chyﬂogaeth.

en-gb	Computational ﬂuency is essential for problem-solving and progressing in all areas of learning and experience.
cy-gb	Mae rhuglder o ran cyfriﬁannu yn allweddol i ddatrys problemau a gwneud cynnydd ym mhob maes dysgu a phroﬁad.

en-gb	Fluency is developed through using the four basic arithmetic operations and acquiring an understanding of the relationship between them.
cy-gb	Datblygir rhuglder drwy ddefnyddio’r pedwar gweithrediad rhifyddeg sylfaenol a datblygu dealltwriaeth o’r berthynas rhyngddynt.

en-gb	Algebra uses symbol systems to express the structures of relationships between numbers, quantities and relations.
cy-gb	Mae algebra yn defnyddio systemau symbolau i fynegistrwythurau’r perthnasau rhwng rhifau, meintiau a chydberthnasau.

en-gb	Algebraic thinking moves away from context to structure and relationships.
cy-gb	Mae meddwl algebraidd yn symud o’r cyd-destun i’r strwythur a’r perthnasau.

en-gb	This powerful approach provides the means to abstract important features and to detect and express mathematical structures of situations in order to solve problems.
cy-gb	Mae’r dull gweithredu pwerus hwn yn cynnig ffordd o gyrraedd at nodweddion pwysig ac o ganfod a mynegi strwythurau mathemategol sefyllfaoedd,gyda’r nod o ddatrys problemau.

en-gb	Algebra is a unifying thread running through the fabric of mathematics.
cy-gb	Mae algebra yn rhedeg fel llinyn cyd-gysylltiol drwy frethyn mathemateg i gyd.

en-gb	Algebraic thinking is essential for reasoning, modelling and solving problems in mathematics and in a wide range of real-world contexts, including technology and ﬁnance.
cy-gb	Mae meddwl algebraidd yn hanfodol er mwyn rhesymu, modelu a datrys problemau mewn mathemateg ac mewn amrywiaeth eang o gyd-destunau go iawn, gan gynnwys technoleg a chyllid.

en-gb	Making connections between arithmetic and algebra develops skills for abstract reasoning from an early age.
cy-gb	Mae gwneud y cysylltiadau rhwng rhifyddeg ac algebra yn meithrin sgiliau ar gyfer rhesymu haniaethol o oedran cynnar.

en-gb	Geometry involves playing with, manipulating, comparing, naming and classifying shapes and structures.
cy-gb	Mae geometreg yn ymwneud â chwarae â siapiau a strwythurau, eu trin, eu cymharu, eu henwi a’u dosbarthu.

en-gb	Measurement allows the magnitude of spatial and abstract features to be quantiﬁed, using a variety of standard and non-standard units, and can support the development of numerical reasoning.
cy-gb	Mae mesur yn golygu y gellir meintioli graddau nodweddion gofodol a haniaethol, gan ddefnyddio amrywiaeth o unedau safonol ac ansafonol, a gall ategu’r broses o ddatblygu dulliau rhesymu rhifyddol.

en-gb	Reasoning about the sizes and properties of shapes and their surrounding spaces helps us to make sense of the physical world and the world of mathematical shapes.
cy-gb	Mae rhesymu ynghylch meintiau a phriodweddau siapiau a’r gofod o’u hamgylch yn cynnig modd i ni wneud synnwyr o’r byd fﬁsegol a byd siapiau mathemategol.

en-gb	Geometry and measurement have applications in many ﬁelds, including art, construction, science and technology, engineering, and astronomy.
cy-gb	Gellir cymhwyso geometreg a mesur mewn sawl maes, gan gynnwys celf, adeiladu, gwyddoniaeth a thechnoleg, peirianneg, a seryddiaeth.

en-gb	Statistics is the practice of collecting, manipulating and analysing data, allowing representation and generalisation of information.
cy-gb	Ystadegau yw’r arfer o gasglu, trin a dadansoddi data er mwyn gallu cynrychioli a chyffredinoli gwybodaeth.

en-gb	Statistics and probability rely on the application and manipulation of number and algebra.
cy-gb	Mae ystadegau a thebygolrwydd yn dibynnu ar gymhwyso a thrin rhifau ac algebra.

en-gb	Managing data and representing information effectively provides the means to test hypotheses, draw conclusions and make predictions.
cy-gb	Mae rheoli data a chynrychioli gwybodaeth yn effeithiol yn cynnig ffordd o broﬁ rhagdybiaethau, dod i gasgliadau a gwneud rhagfynegiadau.

en-gb	Reasoning with statistics and probability, and evaluating their reliability, develops critical thinking and analytical skills that are fundamental to making ethical and informed decisions.
cy-gb	Mae rhesymu gan ddefnyddio ystadegau a thebygolrwydd, a gwerthuso eu dibynadwyedd, yn meithrin y sgiliau dadansoddi a meddwl beirniadol sy’n hollbwysig wrth wneud penderfyniadau egwyddorol a gwybodus.

en-gb	Relationships between what matters statements in Mathematics and Numeracy
cy-gb	Y berthynas rhwng y datganiadau o’r hyn sy’n bwysig mewn Mathemateg a Rhifedd

en-gb	The different areas of mathematics are highly interconnected and dependent on one another, and, as any teacher of mathematics knows, concepts are built up over time, drawing on prior knowledge and learning, often from more than one area of mathematics.
cy-gb	Mae cysylltiadau agos rhwng y meysydd mathemategol gwahanol ac maent yn ddibynnol iawn ar ei gilydd. Fel y gŵyr unrhyw athro mathemateg, caiff cysyniadau eu hadeiladu dros amser, gan ddefnyddio gwybodaeth a dysgu blaenorol, a hynny, yn aml, yn dod o fwy nag un maes mathemategol.

en-gb	What is important when planning to teach any speciﬁc topic is to work out the prior knowledge the learners need in order to be able to access and understand the new topic.
cy-gb	Yr hyn sy’n bwysig wrth gynllunio ar gyfer addysgu unrhyw bwnc penodol yw sefydlu pa wybodaeth ﬂaenorol sydd ei hangen ar y dysgwyr er mwyn gallu astudio a deall y pwnc newydd.

en-gb	Algebra, geometry and statistics cannot be understood without a prior understanding of number and consistent reference to numbers, calculations and the number system.
cy-gb	Ni ellir deall algebra, geometreg nac ystadegau heb ddealltwriaeth ﬂaenorol o rif a chyfeiriadau cyson at rifau, cyfriﬁadau a’r system rhifau.

en-gb	As learners progress they learn to see numerical expressions as relational rather than computational, e.g. a computation such as 2 + 8 = 10, and that this is the basis for deriving other facts, e.g. 8 + 2 = 10, 8 = 10 – 2, and so on.
cy-gb	Wrth i’r dysgwyr ddangos cynnydd, byddant yn dysgu i ystyried mynegiadau rhifyddol fel mynegiadau perthynol yn hytrach na mynegiadau cyfriﬁannol, e.e. maent yn gweld bod cyfriﬁant fel 2 + 8 = 10, ac mae hynny yn sail i ddod o hyd i ffeithiau eraill fel 8 + 2 = 10, 8 = 10 – 2, ac yn y blaen.

en-gb	This lays the foundations for using algebraic symbolisation successfully.
cy-gb	Mae hyn yn gosod y sylfeini ar gyfer defnyddio dulliau symboleiddio algebraidd yn llwyddiannus.

en-gb	Making connections between arithmetic and algebra helps to develop tools and skills for abstract reasoning from an early age.
cy-gb	Mae gwneud y cysylltiadau rhwng rhifyddeg ac algebra yn fodd i ddatblygu’r adnoddau a sgiliau ar gyfer rhesymu haniaethol o oedran cynnar.

en-gb	Measure is an aspect of geometrical thinking which is closely connected to number, and much of the development of understanding of number can emerge through increasingly sophisticated measuring.
cy-gb	Mae mesur yn agwedd ar feddwl geometregol sydd â chysylltiad agos iawn â rhif, a gall cryn dipyn o’r broses o feithrin dealltwriaeth o rif ddod i’r amlwg drwy ddulliau mesur cynyddol sofﬁstigedig.

en-gb	Geometric thinking involves reasoning with proportion, which connects with development in number work;
cy-gb	Mae meddwl geometrig yn cynnwys rhesymu â chyfrannedd, sy’n gysylltiedig â datblygiad mewn gwaith rhif;

en-gb	it also involves transforming shapes, which relates to the use of functions and mapping in algebra.
cy-gb	mae hefyd yn cynnwys trawsffurﬁo siapiau, sy’n ymwneud â defnyddio ffwythiannau a mapio mewn algebra.

en-gb	Probability is expressed through number in various ways, using percentages, fractions and decimals, and an understanding of the different representations, and the connections between them, is necessary for effective expression of probability.
cy-gb	Caiff tebygolrwydd ei fynegi drwy rif mewn amrywiaeth o ffurﬁau, drwy ddefnyddio canrannau, ffracsiynau a degolion, ac mae angen deall gwahanol gynrychioliadau, a’r cysylltiadau rhyngddynt, er mwyn gallu mynegi tebygolrwydd yn effeithiol.

en-gb	Statistics involves manipulation, representation and interpretation of data, which in turn require numerical and geometric thinking.
cy-gb	Mae ystadegau yn ymwneud â thrin, cynrychioli a dehongli data, sydd yn eu tro’n galw am feddwl mewn ffordd rifyddol a geometrig.

en-gb	Mathematics and Numeracy 09
cy-gb	Mathemateg a Rhifedd 10

en-gb	Progression in Mathematics and Numeracy involves the development of the following interconnected and interdependent proﬁciencies2.
cy-gb	Mae cynnydd mewn Mathemateg a Rhifedd yn cynnwys datblygu hyfedreddau rhyng-gysylltiedig a rhyngddibynnol2.

en-gb	• Conceptual understanding; having the knowledge to understand and explain a mathematical concept.
cy-gb	• Dealltwriaeth gysyniadol; meddu ar yr wybodaeth i ddeall ac egluro cysyniad mathemategol.

en-gb	• Communication with symbols.
cy-gb	• Cyfathrebu â symbolau.

en-gb	• Strategic competence (i.e. formulating problems mathematically in order to solve them).
cy-gb	• Cymhwysedd strategol (h.y. gosod problemau allan mewn ffurf fathemategol er mwyn eu datrys).

en-gb	• Logical reasoning.
cy-gb	• Rhesymu rhesymegol.

en-gb	• Fluency.
cy-gb	• Rhuglder.

en-gb	A key point to note in any planning and assessment of Mathematics and Numeracy is that the proﬁciencies are interconnected and interdependent;
cy-gb	Pwynt allweddol i’w nodi wrth ymgymryd ag unrhyw waith cynllunio ac asesu ar gyfer Mathemateg a Rhifedd yw bod y hyfedreddau yn rhyng-gysylltiedig ac yn rhyngddibynnol;

en-gb	they cannot be seen as hierarchical (e.g. strategic competence does not come after learning facts and techniques) and they can be developed alongside each other.
cy-gb	ni ellir eu hystyried mewn modd hierarchaidd (e.e. nid yw cymhwysedd strategol yn ail i ddysgu ffeithiau a thechnegau) a gellir eu datblygu ochr yn ochr â’i gilydd.

en-gb	However, it may be helpful to target certain proﬁciencies at certain points, if this is appropriate to ensure progression.
cy-gb	Fodd bynnag, gall fod yn ddefnyddiol targedu rhai hyfedreddau penodol ar adegau penodol, os yw hynny’n briodol er mwyn sicrhau cynnydd.

en-gb	Contextual example 1:
cy-gb	Enghraifft gyd-destunol 1:

en-gb	Learning about fractions – the case of ½ Conceptual understanding
cy-gb	Dysgu am ffracsiynau – achos ½ Dealltwriaeth gysyniadol

en-gb	Understanding that a half is a result of dividing something into two equal parts.
cy-gb	Deall bod hanner yn deillio o rannu rhywbeth yn ddwy ran gyfartal.

en-gb	This could be through connecting their concrete and/or real-life experiences of partitioning objects and numbers into equal parts with images (e.g. pictures and images on the number line) and the abstract representation of a ½ using the symbolic notation.
cy-gb	Gallai hyn ddigwydd drwy gysylltu eu proﬁadau diriaethol a/neu go iawn o rannu gwrthrychau a rhifau yn rhannau cyfartal â delweddau (e.e. lluniau a delweddau ar y llinell rhif) a chynrychioli ½ mewn ffordd haniaethol gan ddefnyddio’r nodiant symbolaidd.

en-gb	A learner who understands what a half is might be able to give real-life or visual examples, and would also be able to explain why something might not be a half (e.g. a pizza cut into two parts which are not equal).
cy-gb	Mae’n bosibl y gall dysgwr sy’n deall beth yw hanner roi enghreifftiau go iawn neu enghreifftiau gweledol, ac y byddai hefyd, efallai, yn gallu egluro pam nad yw rhywbeth yn hanner go iawn (e.e. pizza wedi’i dorri’n ddwy ran nad ydynt yn hafal o ran maint).

en-gb	Communicating with symbols
cy-gb	Cyfathrebu â symbolau

en-gb	Understanding the convention of how a half is written and what the symbols mean.
cy-gb	Deall y confensiwn ar gyfer ysgrifennu hanner ac ystyr y symbolau.

en-gb	This could also involve linking division and fractions (i.e. ½ = 1 ÷ 2) and using terms such as numerator and denominator.
cy-gb	Gallai hyn hefyd gynnwys cysylltu rhannu a ffracsiynau (h.y. ½ = 1 ÷ 2) a defnyddio termau megis rhiﬁadur ac enwadur.

en-gb	Being able to recognise real-life situations which involve a half;
cy-gb	Gallu adnabod sefyllfaoedd go iawn sy’n ymwneud â hanner;

en-gb	being able to represent these mathematically;
cy-gb	gallu cynrychioli’r sefyllfaoedd hyn ar ffurf fathemategol;

en-gb	being able to model situations involving halving mathematically;
cy-gb	gallu modelu sefyllfaoedd sy’n ymwneud â haneru mewn ffordd fathemategol;

en-gb	using pictures/images and language and symbols.
cy-gb	defnyddio lluniau/delweddau ac iaith a symbolau.

en-gb	2 Based on Adding It Up:
cy-gb	2 Yn seiliedig ar Adding It Up:

en-gb	Helping Children Learn Mathematics by Kilpatrick, Swafford and Findel (National Research Council, 2001)
cy-gb	Helping Children Learn Mathematics gan Kilpatrick, Swafford a Findel (National Research Council, 2001)

en-gb	and adapted to the Welsh context by Anne Watson, Emeritus Professor of Mathematics Education, University of Oxford, 2018.
cy-gb	ac wedi’i addasu ar gyfer cyd-destun Cymru gan Anne Watson, Athro Emeritws mewn Mathemateg, Prifysgol Rhydychen,2018.

en-gb	Mathematics and Numeracy 10
cy-gb	Mathemateg a Rhifedd 11

en-gb	Being able to understand the relationship between a half and a whole;
cy-gb	Gallu deall y gydberthynas rhwng hanner a chyfan;

en-gb	being able to justify why ²/⁴is also a half.
cy-gb	gallu cyﬁawnhau pam bod ²/⁴hefyd yn hanner.

en-gb	Being able to reason that ½ + ½ = 1, ½ x 2 = 1 and 1 ÷ 2 = ½.
cy-gb	Gallu rhesymu bod ½ + ½ = 1, ½ x 2 = 1 ac 1 ÷ 2 = ½.

en-gb	Being able to justify why there may be many ways of splitting a shape in half.
cy-gb	Gallu cyﬁawnhau pam y gall fod sawl ffordd o rannu siâp yn hanner.

en-gb	Through connecting these proﬁciencies within a learner’s experience of ½, learners should develop a deep understanding of a half as an example of a fraction.
cy-gb	Drwy gysylltu’r hyfedreddau hyn o fewn proﬁad dysgwr o ½, dylai dysgwyr feithrin dealltwriaeth ddofn o hanner fel enghraifft o ffracsiwn.

en-gb	The way in which these foci are introduced could vary, but ultimately, having opportunities to explore and connect these proﬁciencies should ensure learner progression within this idea.
cy-gb	Gallai’r dulliau ar gyfer cyﬂwyno’r ffocysau hyn amrywio ond, yn y pen draw, dylai’r ffaith bod cyﬂeoedd yn cael eu cynnig i archwilio a chysylltu’r hyfedreddau hyn sicrhau bod dysgwyr yn gwneud cynnydd mewn perthynas â’r syniad hwn.

en-gb	Fluency
cy-gb	Rhuglder

en-gb	Being able to count in steps of a half and being able to begin to recall halves of numbers.
cy-gb	Gallu cyfrif fesul hanner a gallu dechrau galw haneri rhifau i gof.

en-gb	Mathematics and Numeracy 11
cy-gb	Mathemateg a Rhifedd 12

en-gb	Literacy can be developed through engaging and accessible experiences where learners are given regular opportunities to describe, explain and justify their understanding of various mathematical concepts, using appropriate mathematical vocabulary.
cy-gb	Gellir datblygu llythrennedd drwy broﬁadau diddorol a hygyrch, lle y cynigir cyﬂeoedd rheolaidd i ddysgwyr ddisgriﬁo, egluro a chyﬁawnhau eu dealltwriaeth o amrywiol gysyniadau mathemategol, gan ddefnyddio geirfa fathemategol briodol.

en-gb	The development of these skills can be seen in rhymes and songs through to discussions around abstract concepts.
cy-gb	Caiff y sgiliau hyn eu datblygu mewn rhigymau a chaneuon yn ogystal â thrafodaethau am gysyniadau haniaethol.

en-gb	Learners will also use and develop their literacy skills in a written form in order to describe mathematical processes, such as reasoning.
cy-gb	Bydd dysgwyr hefyd yn defnyddio ac yn meithrin eu sgiliau llythrennedd ar ffurf ysgrifenedig er mwyn disgriﬁo prosesau mathemategol, megis rhesymu.

en-gb	Learners will increasingly use literacy skills in order to understand a range of calculation strategies, describing visualisation of shapes, studying and interpreting information in statistics and comparing alternative methods before arriving at a solution to a mathematical problem.
cy-gb	Bydd dysgwyr yn defnyddio sgiliau llythrennedd yn gynyddol er mwyn deall amrywiaeth o strategaethau cyfrifo, gan ddisgriﬁo’r broses o ddelweddu siapiau, astudio a dehongli gwybodaeth mewn ystadegau a chymharu dulliau amgen, cyn cynnig datrysiad i broblem fathemategol.

en-gb	They should use these literacy skills as they encounter practical, real-world problems.
cy-gb	Dylent ddefnyddio’r sgiliau llythrennedd hyn wrth iddynt ddod ar draws problemau ymarferol go iawn.

en-gb	Mathematics and Numeracy, by deﬁnition, has numeracy at its heart.
cy-gb	Yn ôl ei ddifﬁniad, mae rhifedd wrth wraidd Mathemateg a Rhifedd.

en-gb	Numeracy involves applying and connecting the ﬁve mathematical proﬁciencies3 in a range of real-life contexts, within the Mathematics and Numeracy Area of Learning and Experience, and the wider curriculum.
cy-gb	Mae rhifedd yn cynnwys cymhwyso a chysylltu’r pum hyfedredd mathemategol3 mewn amrywiaeth o gyd-destunau go iawn, o fewn Maes Dysgu a Phroﬁad Mathemateg a Rhifedd, a’r cwricwlwm ehangach.

en-gb	Real-life contexts can be used to introduce and explore mathematical concepts, as well as to consolidate them.
cy-gb	Gellir defnyddio cyd-destunau go iawn i gyﬂwyno ac ystyried cysyniadau mathemategol, yn ogystal â’u hatgyfnerthu.

en-gb	For example, the use of percentages can be applied to annual percentage rates (APRs) to demonstrate their application to ﬁnancial literacy.
cy-gb	Er enghraifft, gellir cymhwyso’r defnydd o ganrannau at gyfraddau canrannol blynyddol (APR) er mwyn dangos bod y defnydd hwnnw yn berthnasol i lythrennedd ariannol.

en-gb	Digital approaches will enhance learners’ mathematical and numeracy skills across a range of situations that will naturally occur within the area of learning and experience.
cy-gb	Bydd dulliau gweithredu digidol yn gwella sgiliau mathemategol a sgiliau rhifedd dysgwyr mewn amrywiaeth o sefyllfaoedd a fydd yn digwydd yn naturiol yn y maes dysgu a phroﬁad.

en-gb	Digital competence is more than the interaction with technology.
cy-gb	Mae cymhwysedd digidol yn fwy na dim ond ymwneud â thechnoleg.

en-gb	For example, collaborating to solve a problem and the development of algorithms to support the understanding of patterns will provide the opportunity to support the development of learner’s digital skills.
cy-gb	Er enghraifft, bydd cydweithio er mwyn datrys problem a datblygu algorithmau er mwyn ategu dealltwriaeth o batrymau yn cynnig y cyﬂe i ategu’r broses o ddatblygu sgiliau digidol dysgwyr.

en-gb	Creating a graph by using a spreadsheet, for example, will enhance digital understanding and also strengthen learners’ mathematical and numerical skills.
cy-gb	Bydd creu graff gan ddefnyddio taenlen, er enghraifft, yn gwella dealltwriaeth ddigidol ac yn atgyfnerthu sgiliau mathemategol a rhifyddol dysgwyr.

en-gb	Naturally, as learners develop and progress they will increasingly use more complex digital skills and processes, techniques and systems to create solutions to address speciﬁc problems, opportunities or needs.
cy-gb	Yn naturiol, wrth i ddysgwyr ddatblygu a gwneud cynnydd, byddant yn defnyddio’n gynyddol sgiliau a phrosesau, technegau a systemau digidol mwy cymhleth, i greu datrysiadau er mwyn ymdrin â phroblemau, cyﬂeoedd neu anghenion penodol.

en-gb	Aspects of collection, representation and analysis, for example, will become more sophisticated as learners progress.
cy-gb	Bydd agweddau ar gasglu, cynrychioli a dadansoddi, er enghraifft, yn dod yn fwy sofﬁstigedig wrth i ddysgwyr wneud cynnydd.

en-gb	3 See ‘Progression within this area of learning and experience’ section.
cy-gb	3 Gweler yr adran ‘Cynnydd o fewn y maes dysgu a phroﬁad hwn’.

en-gb	Mathematics and Numeracy 12
cy-gb	Mathemateg a Rhifedd 13

en-gb	Welsh language
cy-gb	Y Gymraeg

en-gb	The number system in Welsh (Cymraeg) is an area that highlights the distinctive nature of mathematics in a Welsh context.
cy-gb	Mae’r system rhifau yn y Gymraeg yn faes sy’n tynnu sylw at natur arbennig mathemateg mewn cyd-destun Cymreig.

en-gb	In the early years, in particular, it would be helpful if teachers could consider teaching learners the traditional (vigesimal) way of counting in Welsh, as well as the more modern way.
cy-gb	Yn ystod y blynyddoedd cynnar, yn arbennig, byddai’n ddefnyddiol pe gallai athrawon ystyried addysgu dysgwyr sut i gyfrif yn y Gymraeg gan ddefnyddio’r dull traddodiadol (fesul ugain), yn ogystal â’r ffordd fwy modern.

en-gb	The decision as to when to introduce it, however, should be left to individual schools, to reﬂect the context of the school.
cy-gb	Fodd bynnag, dylai ysgolion unigol benderfynu pryd i’w gyﬂwyno, gan adlewyrchu cyd-destun yr ysgol.

en-gb	Children from homes/communities where Welsh is widely spoken, for example, may already know these from an early age, whereas for English-medium schools and some Welsh-medium schools it could be taught when learning to tell the time or date.
cy-gb	Mae’n bosibl y bydd plant sy’n dod o gartreﬁ/cymunedau lle y caiff y Gymraeg ei siarad yn helaeth, er enghraifft, eisoes yn gyfarwydd â’r dull hwn, o oedran cynnar, ond mae’n bosibl y gellid ei addysgu mewn ysgolion cyfrwng Saesneg a rhai ysgolion cyfrwng Cymraeg wrth ddysgu sut i ddweud yr amser neu’r dyddiad.

en-gb	The Welsh number system, as with other Celtic and some European languages, traditionally used the vigesimal system, using a base of 20 instead of the modern (and common) base of 10.
cy-gb	Yn draddodiadol, roedd y system rhifau yn Gymraeg, fel gydag ieithoedd Celtaidd eraill a rhai ieithoedd Ewropeaidd, yn defnyddio’r system ugeiniol yn hytrach na’r sail fodern (a chyffredin) sy’n defnyddio sail o 10.

en-gb	In comparatively recent times a decimal system, in common with other Indo-European languages, was set up to simplify the teaching of number.
cy-gb	Yn gymharol ddiweddar, sefydlwyd system ddegol, yn gyffredin ag ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill, er mwyn symleiddio’r broses o addysgu rhif.

en-gb	(For example, in the old system 11 was ‘un ar ddeg’ [1+10] and 14 was pedwar ar ddeg [4+10].
cy-gb	(Er enghraifft, yn yr hen system, cyfeiriwyd at 11 fel ‘un ar ddeg’ [1+10] a chyfeiriwyd at 14 fel pedwar ar ddeg [4+10].

en-gb	In the ‘new’ system, 11 is ‘un deg un’ [10+1] and 14 is ‘un deg pedwar’ [10+4]).
cy-gb	Yn y system ‘newydd’, cyfeirir at 11 fel ‘un deg un’ [10+1] a chyfeirir at 14 fel ‘un deg pedwar’ [10+4]).

en-gb	The Welsh dimension and international perspective elements will enable learners to understand the connection between mathematics (and numeracy) and authentic real-world contexts that span across both Wales and the world.
cy-gb	Bydd elfennau’r dimensiwn Cymreig a phersbectif rhyngwladol yn galluogi dysgwyr i ddeall y cysylltiad rhwng mathemateg (a rhifedd) a chyd-destunau dilys yn y byd go iawn sy’n berthnasol i Gymru a’r byd.

en-gb	Mathematics is a universal language, but in order for learners to make sense of this language, and to understand mathematical concepts, it helps to provide examples rooted in everyday life.
cy-gb	Mae mathemateg yn iaith i bawb, ond er mwyn i ddysgwyr wneud synnwyr o’r iaith honno, a deall cysyniadau mathemategol, mae’n helpu i ddarparu enghreifftiau sy’n berthnasol i fywyd pob-dydd.

en-gb	Learners, especially young learners, are often unable to think abstractly and ﬁnd it easier to learn mathematics in more concrete terms.
cy-gb	Yn aml, nid yw dysgwyr, yn enwedig dysgwyr ifanc, yn gallu meddwl mewn ffordd haniaethol ac maent yn ei chael hi’n haws dysgu mathemateg mewn ffordd fwy diriaethol.

en-gb	Each school in Wales will have a unique environment in which they work, and schools should explore local sources and resources that might have a mathematics application.
cy-gb	Bydd gan bob ysgol yng Nghymru amgylchedd unigryw y bydd yn gweithio ynddo, a dylai ysgolion ystyried ffynonellau ac adnoddau lleol y gellid eu defnyddio mewn perthynas â mathemateg.

en-gb	The Learned Society of Wales refers to Wales providing ‘practical contexts through which procedure, theories, and/or principles are given concrete form through examples, case study, and illustrations of real-lifeapplications’ (The Learned Society of Wales, 2018).
cy-gb	Mae Cymdeithas Ddysgedig Cymru yn nodi bod Cymru yn darparu cyd-destunau ymarferol ar gyfer cynnig ffurf ddiriaethol i weithdrefnau, damcaniaethau a/neu egwyddorion drwy enghreifftiau, astudiaethau achos a chyﬂwyniadau o gymwysiadau go iawn (Cymdeithas Ddysgedig Cymru, 2018).

en-gb	Emeritus Professor Gareth Ffowc Roberts, in his submission to the Learned Society paper, stated that ‘while there may be no such thing as ‘Welsh mathematics/numeracy’ there are very particular Welsh ways of experiencing mathematics/numeracy’.
cy-gb	Yn ei gyﬂwyniad i bapur y Gymdeithas Ddysgedig, nododd yr Athro Emeritws Gareth Ffowc Roberts er nad oes y fath beth â ‘mathemateg/rhifedd Cymreig’ fod yna ffyrdd Cymreig penodol iawn o broﬁ mathemateg/rhifedd.

en-gb	The challenge is to teach and learn mathematics and numeracy in Wales so that children gain ownership of them, and perceive them as being a natural part of their culture rather than believing that they are copying another community’s culture.
cy-gb	Yr her yw addysgu a dysgu mathemateg a rhifedd yng Nghymru mewn ffordd sy’n cynnig perchenogaeth i blant drostynt, ac yn eu hannog i’w hystyried fel rhan naturiol o’u diwylliant yn hytrach na chredu eu bod yn copïo diwylliant cymuned arall.

en-gb	Various local and national organisations (e.g. the National Museum of Wales and CADW) have already developed mathematics teaching resources.
cy-gb	Mae amrywiol sefydliadau lleol a chenedlaethol (e.e. Amgueddfa Genedlaethol Cymru a CADW) eisoes wedi datblygu adnoddau addysgu mathemateg.

en-gb	Since April 2019 the Welsh Government has had responsibility for deciding the rates of Income Tax paid by Welsh taxpayers.
cy-gb	Ers Ebrill 2019, mae gan Llywodraeth Cymru gyfrifoldeb dros benderfynu y cyfraddau treth incwm sy’n cael eu talu gan drethdalwyr Cymru.

en-gb	Schools are encouraged to use Welsh examples when teaching ﬁnancial matters, and speciﬁcally about forms of taxation, highlighting the link between Mathematics and Numeracy, the real world and the responsibility Welsh Government has for determining Income Tax levels in Wales.
cy-gb	Mae ysgolion yn cael eu hannog i ddefnyddio enghreifftiau Cymreig wrth addysgu materion ariannol, megis treth, gan bwysleisio y cysylltiad rhwng Mathemateg a Rhifedd, y byd go iawn a chyfrifoldeb Llywodraeth Cymru i bennu cyfraddau treth incwm yng Nghymru.

en-gb	There are particular contributions to the ﬁeld of mathematics from Wales and internationally that could be used to support understanding of mathematical concepts and conventions, and also to support understanding of the development of mathematics as a body of knowledge.
cy-gb	Ceir cyfraniadau penodol at faes mathemateg o Gymru ac yn rhyngwladol y gellid eu defnyddio i ategu dealltwriaeth o gysyniadau a chonfensiynau mathemategol, yn ogystal ag ategu dealltwriaetho’r broses o ddatblygu mathemateg fel corff gwybodaeth.

en-gb	Wales has a proud history of producing outstanding mathematicians such as Robert Recorde and William Jones.
cy-gb	Mae gan Gymru hanes balch o gynhyrchu mathemategwyr eithriadol megis Robert Recorde a William Jones.

en-gb	Schools should consider every opportunity to highlight their achievements and, hopefully, inspire learners to become mathematicians themselves.
cy-gb	Dylai ysgolion ystyried pob cyﬂe i dynnu sylw at eu cyﬂawniadau gan ysbrydoli dysgwyr, gobeithio, i ddod yn fathemategwyr eu hunain.

en-gb	Mathematics and Numeracy 13
cy-gb	Mathemateg a Rhifedd 14

en-gb	Using international examples from a range of cultures could enable learners to understand the history of mathematics and its development into an international and universally applicable language.
cy-gb	Gallai defnyddio enghreifftiau rhyngwladol o amrywiaeth o ddiwylliannau alluogi dysgwyr i ddeall hanes mathemateg, a’r ffordd y mae wedi datblygu’n iaith ryngwladol y gellir ei defnyddio gan bawb.

en-gb	This could also promote and support cross-curricular learning.
cy-gb	Gallai hyn hefyd hyrwyddo a chefnogi dysgu trawsgwricwlaidd.

en-gb	The Mathematics and Numeracy Area of Learning and Experience has developed a set of mathematical proﬁciencies which permeate every aspect of what matters statements and have shaped progression in the area of learning and experience.
cy-gb	Mae Maes Dysgu a Phroﬁad Mathemateg a Rhifedd wedi datblygu cyfres o hyfedreddau mathemategol sy’n treiddio i bob agwedd ar y datganiadau o’r hyn sy’n bwysig ac sydd wedi llywio cynnydd yn y maes dysgu a phroﬁad.

en-gb	These proﬁciencies build on the work of Kilpatrick et al.4 and elsewhere (such as the Australian curriculum), but have been adapted to the Welsh context by the pioneer group following considerable work with experts.
cy-gb	Mae’r hyfedreddau hyn yn seiliedig ar waith Kilpatrick et al.4 a gwaith mewn mannau eraill (megis cwricwlwm Awstralia), ond fe’u haddaswyd i gyd-destun Cymru gan y grŵp arloesi, yn dilyn cryn dipyn o waith gydag arbenigwyr.

en-gb	These proﬁciencies are fundamental to learning within the discipline and will be part of a recognisably Welsh identity of the emerging Mathematics and Numeracy curriculum.
cy-gb	Mae’r hyfedreddau hyn yn hanfodol er mwyn dysgu yn y ddisgyblaeth a byddant yn rhan o hunaniaeth Gymreig amlwg sy’n gysylltiedig â’r cwricwlwm Mathemateg a Rhifedd arfaethedig.

en-gb	The Mathematics and Numeracy Area of Learning and Experience provides opportunities for learners to develop all four of the following wider skills.
cy-gb	Mae’r Maes Dysgu a Phroﬁad Mathemateg a Rhifedd yn darparu cyﬂeoedd i ddysgwyr ddatblygu pob un o’r pedwar sgil ehangach canlynol.

en-gb	Critical thinking and problem‑solving
cy-gb	Meddwl yn feirniadol a datrys problemau

en-gb	The development of logical and critical thinking underpins learning in mathematics.
cy-gb	Mae datblygu sgiliau meddwl yn rhesymegol ac yn feirniadol yn sail i ddysgu mewn mathemateg.

en-gb	Mathematics teaches us problem-solving skills, which transfer to all areas of the curriculum, to life in general and to the world of work.
cy-gb	Mae mathemateg yn addysgu sgiliau datrys problemau sy’n trosglwyddo i bob maes o’r cwricwlwm, i fywyd yn gyffredinol ac i’r byd gwaith.

en-gb	The work of mathematics involves solving problems, beginning by analysing requirements, asking questions and evaluating information.
cy-gb	Mae mathemateg yn ymwneud â datrys problemau, gan ddechrau drwy ddadansoddi yr hyn sydd ei angen, gofyn cwestiynau a gwerthuso gwybodaeth.

en-gb	In the development of solutions, learners identify potential approaches and develop arguments, justifying their decisions.
cy-gb	Wrth ddatblygu datrysiadau, mae dysgwyr yn adnabod dulliau gweithredu posibl ac yn datblygu dadleuon, gan gyﬁawnhau eu penderfyniadau.

en-gb	Mathematical thinking requires learners to be organised and, as they progress through school, their organisational skills will develop, particularly as they plan and implement the data-handling cycle.
cy-gb	Mae meddwl yn fathemategol yn gofyn i ddysgwyr fod yn drefnus ac, wrth iddynt wneud cynnydddrwy’r ysgol, bydd eu sgiliau trefnu yn datblygu, yn enwedig wrth iddynt gynllunio a gweithredu’r cylch trin data.

en-gb	In their mathematical problem-solving, learners are encouraged to predict and estimate solutions and then to check their answers, reﬂect on their results and evaluate their approaches.
cy-gb	Wrth ddatrys problemau mathemategol, anogir dysgwyr i ragfynegi ac amcangyfrif datrysiadau ac wedyn i wirio eu hatebion, myfyrio ar eu canlyniadau a gwerthuso eu dulliau gweithredu.

en-gb	Increasingconﬁdence in decision-making for mathematical problem-solving supports learners to be more aspirational in setting goals and challenges for themselves.
cy-gb	Mae cynyddu eu hyder wrth wneud penderfyniadau er mwyn datrys problemau mathemategol yn helpu dysgwyr i fod yn fwy uchelgeisiol wrth bennu nodau a heriau iddynt eu hunain.

en-gb	Mathematical working requires and develops creativity and curiosity which also transfer to other aspects of life.
cy-gb	Mae gweithio’n fathemategol yn gofyn am greadigrwydd a chwilfrydedd ac yn datblygu’r agweddau hynny y gellir hefyd eu trosglwyddo i agweddau eraill ar fywyd.

en-gb	Frequently in mathematical problem-solving the learner does not immediately know how to approach the problem;
cy-gb	Yn aml, wrth ddatrys problemau mathemategol, nid yw’r dysgwr yn gwybod ar unwaith sut i ymdrin â’r broblem;

en-gb	it takes creativity and courage to explore different approaches before deciding how to proceed.
cy-gb	mae angen creadigrwydd a beiddgarwch wrth ystyried gwahanol ddulliau gweithredu cyn penderfynu sut i fwrw ymlaen.

en-gb	Planning and modelling tasks within mathematics develops learners’ ability to turn ideas into action.
cy-gb	Mae cynllunio a modelu tasgau ym maes mathemateg yn datblygu gallu dysgwyr i roi syniadau ar waith.

en-gb	Everyone encounters challenges in studying mathematics at some point, and overcoming the challenges requires and develops resourcefulness and resilience.
cy-gb	Mae pawb yn wynebu heriau ar ryw adeg wrth astudio mathemateg, ac mae goresgyn y rhain yn gofyn am ﬂaengaredd a gwydnwch ac yn fodd o ddatblygu’r rhinweddau hynny.

en-gb	4 Adding It Up:
cy-gb	4 Adding It Up:

en-gb	Helping Children Learn Mathematics (National Research Council, 2001)
cy-gb	Helping Children Learn Mathematics (National Research Council, 2001)

en-gb	Mathematics and Numeracy 14
cy-gb	Mathemateg a Rhifedd 15

en-gb	Communicating about mathematical thinking and solving problems is a core aspect of mathematics.
cy-gb	Mae cyfathrebu am feddwl yn fathemategol a datrys problemau yn agwedd greiddiol ar fathemateg.

en-gb	Mathematical communication is precise and logical and transfers to other areas of life.
cy-gb	Mae cyfathrebu mathemategol yn broses fanwl gywir a rhesymegol a gellir ei throsglwyddo i feysydd bywyd eraill.

en-gb	Careers and work‑related experiences
cy-gb	Gyrfaoedd a phroﬁadau sy’n gysylltiedig â gwaith

en-gb	Mathematics and numeracy are an essential part of every aspect of our lives, whether at work or undertaking practical everyday activities.
cy-gb	Mae mathemateg a rhifedd yn rhan hanfodol o bob agwedd ar ein bywydau, boed yn y gwaith neu wrth ymgymryd â gweithgareddau pob-dydd ymarferol.

en-gb	We use mathematics when we go shopping, plan holidays, decide on mortgages or evaluate and plan career pathways.
cy-gb	Rydym yn defnyddio mathemateg wrth siopa, cynllunio gwyliau, penderfynu ar forgeisi neu werthuso a chynllunio llwybrau gyrfa.

en-gb	Decisions in life are so often based on numerical information that, to make the best choices, we need to be numerate.
cy-gb	Mae penderfyniadau mewn bywyd yn aml iawn yn seiliedig ar wybodaeth rifyddol ac, er mwyn gwneud y dewisiadau gorau, mae angen i ni fod yn rhifog.

en-gb	Mathematics helps to develop skills such as problem-solving, interpreting data and information, attention to detail, and accurate measuring and reasoning – all of which are highly desirable to employers.
cy-gb	Mae mathemateg yn helpu i feithrin sgiliau megis datrys problemau, dehongli data a gwybodaeth, manylder, a mesur a rhesymu cywir – sydd i gyd yn sgiliau dymunol iawn i gyﬂogwyr.

en-gb	The ability and knowledge developed through mathematics and numeracy are a fundamental part of most professions.
cy-gb	Mae’r gallu a’r wybodaeth a gaiff eu meithrin drwy fathemateg a rhifedd yn rhan hanfodol o’r rhan fwyaf o broffesiynau.

en-gb	As competency increases, a wider range of opportunities can be accessed.
cy-gb	Wrth i gymhwysedd gynyddu, gellir manteisio ar amrywiaeth ehangach o gyﬂeoedd.

en-gb	There is substantial evidence that a lack of numeracy skills leads to poorer outcomes.
cy-gb	Ceir tystiolaeth sylweddol fod diffyg sgiliau rhifedd yn arwain at ddeilliannau gwaeth.

en-gb	Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) data indicates that those with poor numeracy skills are more than twice as likely to be unemployed.
cy-gb	Dengys data’r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd (yr OECD) fod y rheini â sgiliau rhifedd gwael ddwywaith mor debygol o fod yn ddi-waith.

en-gb	It also indicates a direct relationship between wage distribution and numeracy skills5.
cy-gb	Noda hefyd fod cydberthynas uniongyrchol rhwng dosbarthiad cyﬂogau a sgiliau rhifedd5.

en-gb	Linking the area of learning and experience to careers and work‑related experiences A number of careers speciﬁcally require the use of mathematics, including air trafﬁc controller, surveyor, accountant, psychologist, teacher and carpenter or joiner.
cy-gb	Cysylltu’r maes dysgu a phroﬁad â gyrfaoedd a phroﬁadau sy’n gysylltiedig â gwaith Mae angen defnyddio mathemateg yn benodol fel rhan o nifer o yrfaoedd, gan gynnwys rheolydd trafﬁg awyr, tirfesurydd, cyfrifydd, seicolegydd, athro, saer coed neu asiedydd.

en-gb	It is essential for learners to be aware of the wide range of careers available to them, and to be shown how the experiences, knowledge and skills made available in mathematics and numeracy can be applied in the world of work, whether in employment or as an entrepreneur, where these skills are increasingly crucial.
cy-gb	Mae’n hanfodol i ddysgwyr fod yn ymwybodol o’r amrywiaeth eang o yrfaoedd sydd ar gael iddynt, ac i ddangos iddynt sut y gellir cymhwyso’r proﬁadau, yr wybodaeth a’r sgiliau a gynigir ym maes mathemateg a rhifedd at fyd gwaith, boed mewn cyﬂogaeth neu fel entrepreneur, lle y mae’r sgiliau hyn yn gynyddol hanfodol.

en-gb	Incorporating careers and work-related experiences into mathematics can help contextualise learning and increase engagement.
cy-gb	Gall cynnwys gyrfaoedd a phroﬁadau sy’n gysylltiedig â gwaith fel rhan o fathemateg helpu i roi’r dysgu mewn cyd-destun a chynyddu lefelau ymgysylltiad.

en-gb	For instance, statistical analysis and probability can be used in the evaluation of labour market intelligence and information.
cy-gb	Er enghraifft, gellir defnyddio gwaith dadansoddi ystadegol a thebygolrwydd i werthuso deallusrwydd a gwybodaeth am y farchnad lafur.

en-gb	Learners will therefore be able to effectively identify where jobs are, the qualiﬁcations and skills required, and whether this is an area of job increase or decline, thereby applying mathematics in a practical, constructive manner.
cy-gb	Gall dysgwyr, felly, adnabod yn effeithiol ble mae swyddi ar gael, y cymwysterau a’r sgiliau sydd eu hangen a ph’un a yw swyddi yn y maes hwn yn cynyddu neu’n lleihau gan gymhwyso mathemateg mewn ffordd ymarferol ac adeiladol.

en-gb	Careers and work-related experiences can help to raise aspirations and support ﬁnancial planning by adding realism and context.
cy-gb	Gall gyrfaoedd a phroﬁadau sy’n gysylltiedig â gwaith helpu i godi dyheadau ac ategu gwaith cynllunio ariannol drwy ychwanegu realaeth a chyd-destun.

en-gb	Learners can be encouraged to plan for the future and to consider the implications of ﬁnance on career pathway decisions, for example, in considering the pay scale of various jobs.
cy-gb	Gellir annog dysgwyr i gynllunio ar gyfer y dyfodol ac i ystyried goblygiadau cyllid ar benderfyniadau a wneir fel rhan o’r llwybr gyrfa, er enghraifft, wrth ystyried graddfa cyﬂog amrywiol swyddi.

en-gb	This engages and motivates learners and can be further enhanced by the incorporation of valuable lifestyle budgeting exercises and money management for independent living.
cy-gb	Mae hyn yn ennyn diddordeb dysgwyr ac yn eu cymell a gellir eu hannog ymhellach drwy gynnwys ymarferion cyllidebu gwerthfawr mewn perthynas â ffordd o fyw ac ymarferion rheoli arian er mwyn byw’n annibynnol.

en-gb	5 www.nationalnumeracy.org.uk/why-numeracy-important
cy-gb	5 www.nationalnumeracy.org.uk/why-numeracy-important (Saesneg yn unig)

en-gb	Mathematics and Numeracy 15
cy-gb	Mathemateg a Rhifedd 16

en-gb	Work‑related experiences
cy-gb	Proﬁadau sy’n gysylltiedig â gwaith

en-gb	Learners develop interests, strengths, skills and aspirations through experiences as part of the curriculum and in life beyond school.
cy-gb	Mae dysgwyr yn datblygu diddordebau, cryfderau, sgiliau a dyheadau drwy broﬁadau, fel rhano’r cwricwlwm ac mewn bywyd y tu hwnt i’r ysgol.

en-gb	Employer engagement, whether by employer talks, visits to workplaces, events or practical activities are essential in adding realism to the world of work and underlining the importance of mathematics and numeracy.
cy-gb	Mae ymgysylltu â chyﬂogwyr, boed drwy sgyrsiau gan gyﬂogwyr, ymweliadau â gweithleoedd, digwyddiadau neu weithgareddau ymarferol yn hanfodol o ran ychwanegu realaeth i’r byd gwaith a phwysleisio pwysigrwydd mathemateg a rhifedd.

en-gb	It can further support learner progression to enable an understanding of the labour market and trends locally, pan Wales, nationally and globally.
cy-gb	Gall ategu cynnydd dysgwyr ymhellach er mwyn galluogi dealltwriaeth o’r farchnad lafur a thueddiadau yn lleol, ledled Cymru, yn genedlaethol ac yn fyd-eang.

en-gb	Employers raise awareness of roles within the workplace to challenge stereotypes and preconceptions and to raise awareness of all learning and training routes available.
cy-gb	Mae cyﬂogwyr yn codi ymwybyddiaeth o rolau yn y gweithle, er mwyn herio stereoteipiau a rhagdybiaethau ac er mwyn codi ymwybyddiaeth o’r holl lwybrau dysgu a hyfforddi sydd ar gael.

en-gb	Incorporating careers and work-related experiences within Mathematics and Numeracy allows learners to understand, evaluate and engage with the world of work and enables greater engagement, raised aspirations, and informed, effective decision-making.
cy-gb	Mae cynnwys gyrfaoedd a phroﬁadau sy’n gysylltiedig â gwaith o fewn Mathemateg a Rhifedd yn galluogi dysgwyr i ddeall, gwerthuso ac ymwneud â’r byd gwaith ac yn galluogi gwell lefelau diddordeb, dyheadau uwch, a’r gallu i wneud penderfyniadau gwybodus ac effeithiol.

en-gb	In addition, it creates an environment where stereotypes can be challenged and the merits of diversity expressed.
cy-gb	Yn ogystal,mae’n creu amgylchedd lle y gellir herio stereoteipiau a mynegi manteision amrywiaeth.

en-gb	Effective careers guidance is essential in securing the most appropriate route for learners’ aspirations, informing them of the diversity of entry points and pathways into the world of work.
cy-gb	Mae arweiniad gyrfaoedd effeithiol yn hanfodol er mwyn sicrhau’r llwybr mwyaf priodol ar gyfer dyheadau dysgwyr, gan eu hysbysu am y pwyntiau mynediad a’r llwybrau amrywiol i mewn i’r byd gwaith.

en-gb	Schools should offer opportunities to foster entrepreneurial skills and learners should be aware of the beneﬁts of setting up enterprises.
cy-gb	Dylai ysgolion gynnig cyﬂeoedd i feithrin sgiliau entrepreneuraidd a dylai dysgwyr fod yn ymwybodol o’r buddiannau sy’n gysylltiedig â sefydlu menter.

en-gb	Understanding post‑16 and higher‑education opportunities
cy-gb	Deall cyﬂeoedd ôl-16 ac addysg uwch

en-gb	When preparing mathematics sessions we must be aware that reinforcing any stereotype around gender is potentially restricting.
cy-gb	Wrth baratoi sesiynau mathemateg, rhaid i ni fod yn ymwybodol y gall atgyfnerthu unrhyw stereoteip o ran rhywedd fod yn gyfyngol.

en-gb	Effective mathematics instruction must be conducted in an environment that encourages equal achievement in mathematics for boys and girls.
cy-gb	Rhaid ymgymryd â chyfarwyddyd mathemateg effeithiol mewn amgylchedd sy’n annog cyﬂawniad cyfartal i fechgyn a merched mewn mathemateg.

en-gb	Teachers must ensure that there are equal opportunities for participation and that the classroom setting is a positive factor in achievement.
cy-gb	Rhaid i athrawon sicrhau bod cyﬂeoedd cyfartal i gymryd rhan a bod yr ystafell ddosbarth yn ffactor cadarnhaol o ran sicrhau cyﬂawniad.

en-gb	When introducing famous mathematicians, care should be taken to ensure that both female and male mathematicians are presented to learners, in order to promote equality and gender positivity.
cy-gb	Wrth gyﬂwyno mathemategwyr enwog, dylid sicrhau y caiff mathemategwyr benywaidd a gwrywaidd eu cyﬂwyno i ddysgwyr, er mwyn hyrwyddo cydraddoldeb ac agweddau cadarnhaol mewn perthynas â rhywedd.

en-gb	Teachers should choose activities connecting mathematics activities to careers in ways that do not reinforce existing gender stereotypes and select activities that spark initial curiosity about mathematics.
cy-gb	Dylai athrawon ddewis gweithgareddau sy’n cysylltu gweithgareddau mathemateg â gyrfaoedd mewn ffyrdd nad ydynt yn atgyfnerthu stereoteipiau rhywedd sy’n bodoli eisoes a dylent ddewis gweithgareddau sy’n tanio chwilfrydedd cychwynnol tuag at fathemateg.

en-gb	Teachers of all age-groups should be encouraging gender equality within mathematics and promoting career choices which show no bias.
cy-gb	Dylai athrawon pob grŵp oedran annog cydraddoldeb rhwng y rhywiau mewn mathemateg a hyrwyddo dewisiadau gyrfa diduedd.

en-gb	Throughout the Mathematics and Numeracy Area of Learning and Experience there is an emphasis on actively engaging learners in their mathematical learning by reference to, for example, exploring, investigating, playing and deducing.
cy-gb	Ym mhob rhan o’r Maes Dysgu a Phroﬁad Mathemateg a Rhifedd ceir pwyslais ar sicrhau bod dysgwyr yn ymgysylltu’n weithredol â’u dysgu mathemategol drwy gyfeirio, er enghraifft, at archwilio, ymchwilio, chwarae a diddwytho.

en-gb	The approach suggested through the experiences outlined in the descriptions of learning is to engage learners in meaningful problem-solving in all areas of mathematics, set in the contexts of real-world local and global situations.
cy-gb	Drwy’r proﬁadau a amlinellir yn y disgriﬁad o’r dysgu, awgrymir y dylid sicrhau bod dysgwyr yn ymwneud â gweithgareddau datrys problemau ystyrlon ym mhob maes mathemategol, wedi’u gosod yng nghyd-destunau sefyllfaoedd lleol a byd-eang go iawn.

en-gb	This will promote thelearners’ own desire for learning, by making its value clearer and more relevant.
cy-gb	Bydd hyn yn hyrwyddo awydd y dysgwyr eu hunain i ddysgu, drwy sicrhau bod gwerth y dysgu hwnnw yn gliriach ac yn fwy perthnasol.

en-gb	The achievement outcomes refer in multiple places to the resources that could and should be used to enhance understanding and enrich the mathematical experiences of learners.
cy-gb	Mae’r deilliannau cyﬂawniad yn cyfeirio mewn sawl man at yr adnoddau y gellid ac y dylid eu defnyddio er mwyn gwella dealltwriaeth a chyfoethogi proﬁadau mathemategol dysgwyr.

en-gb	The appropriate use of a range of digital technologies, manipulables, everyday objects, and concrete and abstract representations of mathematical objects helps the learners to engage with mathematical concepts from more than one perspective.
cy-gb	Mae defnydd priodol o amrywiaeth o dechnolegau digidol, eitemau hydrin, gwrthrychau pob-dydd, a chynrychioliadau diriaethol a haniaethol o wrthrychau mathemategol yn helpu’r dysgwyr i ymgysylltu â chysyniadau mathemategol o fwy nag un persbectif.

en-gb	In mathematics, learners sometimes collaborate to solve problems together in groups.
cy-gb	Mewn mathemateg, mae dysgwyr weithiau’n cydweithio er mwyn datrys problemau gyda’i gilydd mewn grwpiau.

en-gb	For example, some mathematics depends on generating several sources of data, forms of representation, and separate steps of multi-step tasks which can be shared within a group.
cy-gb	Er enghraifft, mae rhai agweddau ar fathemateg yn dibynnu ar greu sawl ffynhonnell ddata, mathau o gynrychioli, a chamau unigol ar gyfer tasgau aml-gam y gellir eu dosrannu o fewn grŵp.

en-gb	All can, therefore, contribute to completion of something beyond that which any individual might have done alone.
cy-gb	Felly, gall pob un gyfrannu at gwblhau rhywbeth y tu hwnt i’r hyn y gallai unrhyw unigolyn fod wedi’i gyﬂawni ar ei ben ei hun.

en-gb	As they work together, they engage actively in mathematical thinking and working, communicating about mathematics.
cy-gb	Wrth iddynt gydweithio, maent yn ymwneud yn weithredol â dulliau meddwl a gweithio mathemategol, gan gyfathrebu am fathemateg.

en-gb	This can aid the development of their own understanding, and enhance their own experience of mathematics.
cy-gb	Gall hyn helpu i feithrin a gwella eu dealltwriaeth, a’u proﬁad personol o fathemateg.

en-gb	However, it is also important in mathematics to encourage independent and individual work, with learners taking responsibility for their own learning.
cy-gb	Fodd bynnag, mae hefyd yn bwysig mewn mathemateg i annog gwaith annibynnol ac unigol, gan roi cyfrifoldeb i ddysgwyr am eu dysgu eu hunain.

en-gb	They need time to think without being swamped by others’ talk; time to internalise methods, facts, etc.
cy-gb	Mae angen amser arnynt i feddwl, heb gael eu llethu gan syniadau eraill, i fewnoli dulliau, ffeithiau, ac ati.

en-gb	A balanced diet of group and individual working will enrich the learners’ experience.
cy-gb	Bydd cydbwysedd addas o waith grŵp a gwaith unigol yn cyfoethogiproﬁad dysgwyr.

en-gb	The learning of mathematics will be further enriched by the use of meaningful and substantial tasks, from modelling real-life numerical problems, perhaps involving ﬁnancial calculations, to relating patterns in nature to mathematical sequences, to using the data-handling cycle to investigate their own research questions.
cy-gb	Caiff y broses o ddysgu mathemateg ei chyfoethogi ymhellach drwy ddefnyddio tasgau ystyrlon a sylweddol, o fodelu problemau rhifyddol go iawn yn ymwneud, o bosibl, â chyfriﬁadau ariannol, i gysylltu patrymau ym myd natur â dilyniannau mathemategol, i ddefnyddio’r cylch trin data i ymchwilio i’w cwestiynau ymchwil eu hunain.

en-gb	The Mathematics and Numeracy curriculum will need to be used by schools to design school-level provision, with the four purposes of the curriculum central to the planning of experiences that learners will encounter.
cy-gb	Bydd angen i ysgolion ddefnyddio’r cwricwlwm Mathemateg a Rhifedd i gynllunio darpariaeth ar lefel ysgolion, gyda phedwar diben y cwricwlwm yn greiddiol i’r broses o gynllunio’r proﬁadau a gynigir i’r dysgwyr.

en-gb	Important decisions will need to be taken about the structure and sequence of mathematics and numeracy topics, and these decisions should be informed by the hierarchic and connected nature of mathematics concepts, in order to ensure foundations are built upon and experiences are connected.
cy-gb	Bydd angen gwneud penderfyniadau pwysig am strwythur a dilyniant agweddau mathemateg a rhifedd, a dylai’r penderfyniadau hyn fod yn seiliedig ar natur hierarchaidd a chysylltiedig cysyniadau mathemategol, er mwyn sicrhau yr adeiledir ar sylfeini a bod cyswllt rhwng y proﬁadau.

en-gb	Deep understanding in mathematics and numeracy should develop through planning for all ﬁve of the mathematical proﬁciencies, and the connection and application of these in a range of contexts.
cy-gb	Dylai dealltwriaeth gadarn o fathemateg a rhifedd ddatblygu drwy gynllunio ar gyfer pob un o’r pum hyfedredd mathemategol, a thrwy’r cysylltiad rhyngddynt a’r ffordd y cânt eu defnyddio mewn amrywiaeth o gyd-destunau.

en-gb	Schools will have the autonomy to determine the length of time spent on particular aspects of mathematics and numeracy, and formative assessment should drive decisions about planning in the short term.
cy-gb	Gall ysgolion unigol benderfynu faint o amser i’w dreulio ar agweddau mathemateg a rhifedd penodol, a dylai’r drefn asesu ffurﬁannol lywio penderfyniadau cynllunio yn y byrdymor.

en-gb	In planning over longer periods of time, schools will need to ensure that systems of mapping and tracking provision across year groups are robust.
cy-gb	Wrth gynllunio dros gyfnodau hwy o amser, bydd angen i ysgolion sicrhau bod y systemau mapio a’r ddarpariaeth olrhain ar draws grwpiau blwyddyn yn rhai cadarn.

en-gb	The Mathematics and Numeracy curriculum does not prescribe one particular pedagogy, rather it requires practitioners to collaborate and make informed decisions to ensure that progress is achieved.
cy-gb	Nid yw’r cwricwlwm Mathemateg a Rhifedd yn rhagnodi un addysgeg benodol, ond mae’n ei gwneud yn ofynnol i ymarferwyr gydweithredu a gwneud penderfyniadau gwybodus er mwyn sicrhau cynnydd.

en-gb	Mathematics and Numeracy 18
cy-gb	Mathemateg a Rhifedd 19

en-gb	WHAT MATTERS IN MATHEMATICS AND NUMERACY
cy-gb	YR HYN SY’N BWYSIG MEWN MATHEMATEG A RHIFEDD

en-gb	The following interdependent proﬁciencies6 have been used to formulate the achievement outcomes and are central to progression at each stage of mathematics learning.
cy-gb	Defnyddiwyd y hyfedreddau cyd-ddibynnol canlynol6 wrth greu’r deilliannau cyﬂawniad ac maent yn greiddiol i gynnydd yn ystod pob cam o ddysgu mathemategol.

en-gb	Numeracy involves applying and connecting these proﬁciencies in a range of real-life contexts,across and beyond the curriculum.
cy-gb	Mae rhifedd yn golygu cymhwyso a chysylltu’r hyfedreddau hyn mewn amrywiaeth o gyd-destunau go iawn, ym mhob rhan o’r cwricwlwm a’r tu hwnt iddo.

en-gb	Conceptual understanding:
cy-gb	Dealltwriaeth gysyniadol:

en-gb	Mathematical concepts and ideas should be dwelt on, built on, and connected together as learners experience increasingly complex mathematical ideas.
cy-gb	Dylid myfyrio ar syniadau a chysyniadau mathemategol, ynghyd â’u datblygu a’u cysylltu â’i gilydd, wrth i ddysgwyr gael proﬁad o syniadau mathemategol cynyddol gymhleth.

en-gb	Learners demonstrate conceptual understanding by explaining and expressing concepts, ﬁnding examples (or non-examples) and by representing a concept in a variety of ways, including verbal, concrete, visual, digital and abstract representations.
cy-gb	Mae dysgwyr yn dangos dealltwriaeth gysyniadol drwy egluro a mynegi cysyniadau, dod o hyd i enghreifftiau (neu anenghreifftiau) a thrwy gynrychioli cysyniad mewn gwahanol ffyrdd, gan gynnwys cynrychioliadau llafar, diriaethol, gweledol, digidol a haniaethol.

en-gb	Communication with symbols:
cy-gb	Cyfathrebu â symbolau:

en-gb	Learners should understand that the symbols they are using are abstract representations and should develop greater ﬂexibility in their application and manipulation of an increasing range of symbols, understanding the conventions of the symbols they are using.
cy-gb	Dylai dysgwyr ddeall bod y symbolau y maent yn eu defnyddio yn gynrychioliadau haniaethol a dylent ddatblygu mwy o hyblygrwydd wrth iddynt gymhwyso a defnyddio amrywiaeth gynyddol o symbolau, gan ddeall confensiynau’r symbolau y maent yn eu defnyddio.

en-gb	Strategic competence:
cy-gb	Cymhwysedd strategol:

en-gb	(i.e. formulating problems mathematically in order to solve them) Learners should become increasingly independent in recognising and applying the underlying mathematical structures and ideas within a problem, in order to be able to solve them.
cy-gb	(h.y. gosod problemau allan mewn ffurf fathemategol er mwyn eu datrys) Dylai dysgwyr ddod yn gynyddol annibynnol wrth adnabod a chymhwyso’r strwythurau a’r syniadau mathemategol sydd wrth wraidd problem, er mwyn gallu ei datrys.

en-gb	Logical reasoning:
cy-gb	Rhesymu rhesymegol:

en-gb	As learners experience increasingly complex concepts, they should also develop an understanding of the relationships between and within these concepts.
cy-gb	Wrth i ddysgwyr broﬁ cysyniadau cynyddol gymhleth, dylent hefyd feithrin dealltwriaeth o’r berthynas rhwng y cysyniadau hyn ac o fewn y cysyniadau hyn.

en-gb	They should apply logical reasoning about these relationships and be able to justify and prove them.
cy-gb	Dylent gymhwyso dulliau rhesymu rhesymegol wrth ymdrin â’r perthnasau hyn a gallu eu cyﬁawnhau a’u proﬁ.

en-gb	Justiﬁcations and proof should become increasingly abstract, moving from verbal, visual or concrete explanations to representations involving symbols and conventions.
cy-gb	Dylai’r cyﬁawnhad a’r dystiolaeth ddod yn gynyddol haniaethol, gan symud o esboniadau llafar, gweledol neu ddiriaethol i gynrychioliadau haniaethol sy’n cynnwys symbolau a chonfensiynau.

en-gb	Fluency:
cy-gb	Rhuglder:

en-gb	As learners experience, understand and apply increasingly complex concepts and relationships, ﬂuency in remembering facts, relationships and techniques should grow.
cy-gb	Wrth i ddysgwyr broﬁ, deall a chymhwyso cysyniadau a pherthnasau sy’n gynyddol fwy cymhleth, dylai eu rhuglder wrth goﬁo ffeithiau, perthnasau a thechnegau wella.

en-gb	As a result, facts, relationships and techniques learned previously should become ﬁrmly established, memorable and usable.
cy-gb	O ganlyniad, dylai ffeithiau, perthnasau a thechnegau a ddysgwyd ynghynt fod wedi’u hymsefydlu’n gadarn, yn goﬁadwy ac yn ddefnyddiadwy.

en-gb	and adapted to the Welsh context by Anne Watson, Emeritus Professor of Mathematics Education, University of Oxford, 2018.
cy-gb	ac wedi’u haddasu ar gyfer cyd-destun Cymru gan Anne Watson, Athro Emeritws mewn Mathemateg, Prifysgol Rhydychen, 2018.

en-gb	I have experienced and explored numbers in a variety of contexts and can express whole numbers in words, signs and symbols to convey size and order.
cy-gb	Rwyf wedi proﬁ ac archwilio rhifau mewn sawl cyd-destun, a gallaf fynegi rhifau cyfan mewn geiriau, arwyddion a symbolau er mwyn cyﬂeu maint a threfn.

en-gb	I can notice and read numbers in number-rich indoor and outdoor environments, experiencing cardinal, ordinal and nominal numbers.
cy-gb	Gallaf sylwi ar rifau, a’u darllen, mewn amgylcheddau sy’n frith o rifau, boed hynny dan do neu yn yr awyr agored, gan broﬁ rhifau prifol, trefnol ac enwol.

en-gb	I can use my experience of the counting sequence of numbers and of one-to-one correspondence to count sets reliably.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio fy mhroﬁad o drefn cyfrif rhifau ac o gyfatebiaeth un i un er mwyn cyfrif setiau’n ddibynadwy.

en-gb	I can count objects that I can touch, and ones that I cannot.
cy-gb	Gallaf gyfrif gwrthrychau y gallaf gyffwrdd â nhw a rhai na allaf gyffwrdd â nhw.

en-gb	I can notice, read and write numbers in a range of media, through a multisensory approach, from zero to at least 20, ensuring they are correctly formed.
cy-gb	Gallaf sylwi ar rifau, a’u darllen a’u hysgrifennu, mewn amrywiaeth o gyfryngau a thrwy ddull aml-synhwyrol, a hynny o sero i 20 o leiaf, gan sicrhau eu bod wedi’u ffurﬁo’n gywir.

en-gb	I have experienced the counting sequence of numbers in different ways, counting forwards and backwards, and starting at different points.
cy-gb	Rwyf wedi cael proﬁad o drefn cyfrif rhifau, a hynny mewn gwahanol ffyrdd, gan gyfrif ymlaen ac yn ôl, a chan ddechrau ar wahanol rifau.

en-gb	I have explored composing a quantity in different ways, using combinations of objects or quantities and using the corresponding mathematical language such as words like ‘more’,‘less’, ‘most’ or ‘least’.
cy-gb	Rwyf wedi archwilio elfennu maint mewn gwahanol ffyrdd, gan ddefnyddio cyfuniadau o wrthrychau neu feintiau a chan ddefnyddio’r iaith fathemategol briodol, megis geiriau fel ‘mwy’,‘llai’, ‘mwyaf’ neu ‘leiaf’.

en-gb	I can understand that a number can be partitioned in different ways.
cy-gb	Gallaf ddeall y gellir ymrannu rhif mewn gwahanol ffyrdd.

en-gb	I have experienced grouping and sharing with objects/quantities, and I can group or share small quantities into equal-sized groups.
cy-gb	Rwyf wedi cael proﬁad o grwpio a rhannu gyda gwrthrychau/meintiau, a gallaf grwpio neu rannu meintiau bychain i grwpiau hafal eu maint.

en-gb	I can use my visual sense of number to make estimates and comparisons.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio fy synnwyr gweledol o rif i wneud amcangyfrifon a chymariaethau.

en-gb	I can check estimates using counting or measuring.
cy-gb	Gallaf wirio amcangyfrifon drwy gyfrif neu fesur.

en-gb	I have used money in play and real-life situations and understand that I need to exchange money for items.
cy-gb	Rwyf wedi defnyddio arian mewn sefyllfaoedd chwarae a bywyd go iawn, a gallaf ddeall bod angen i mi gyfnewid arian am eitemau.

en-gb	I can use the language of money.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio iaith arian.

en-gb	I can read, write and interpret numbers using ﬁgures and words up to at least 1,000.
cy-gb	Gallaf ddarllen, ysgrifennu a dehongli rhifau gan ddefnyddio fﬁgurau a geiriau hyd at 1,000, o leiaf.

en-gb	I can order and sequence numbers, including odd and even numbers, in number-rich indoor and outdoor environments, and can count on and back in uniform steps of any size.
cy-gb	Gallaf drefnu a dilyniannu rhifau, gan gynnwys odrifau ac eilrifau, mewn amgylchoedd sy’n frith o rifau, boed hynny o dan do neu yn yr awyr agored, a gallaf gyfrif ymlaen ac yn ôl mewn camau unffurf o unrhyw faint.

en-gb	I have experienced numbers below zero in practical contexts, including temperature measurements.
cy-gb	Rwyf wedi cael proﬁad o rifau is na sero mewn cyd-destunau ymarferol, gan gynnwys mesuriadau tymheredd.

en-gb	I have explored composing numbers in a variety of ways and I can understand that number value can be determined by the position of the digits used.
cy-gb	Rwyf wedi archwilio elfennu rhifau mewn amrywiol ffyrdd a gallaf ddeall sut y gall gwerth rhifau gael ei bennu gan saﬂe’r digidau a ddefnyddir.

en-gb	I have explored additive relationships using a range of representations.
cy-gb	Rwyf wedi archwilio perthnasau adiol gan ddefnyddio amrywiaeth o gynrychioliadau.

en-gb	I can use my understanding of additive relationships to add and subtract whole numbers using a variety of written and mental methods.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio fy nealltwriaeth o berthnasau adiol i adio a thynnu rhifau cyfan gan ddefnyddio amrywiaeth o ddulliau ysgrifenedig a meddyliol.

en-gb	I can estimate and check the accuracy of my answers using inverse operations when appropriate.
cy-gb	Gallaf amcangyfrif a gwirio cywirdeb fy atebion gan ddefnyddio gweithredau gwrthdro pan fo hynny’n briodol.

en-gb	I have demonstrated an understanding of, and can recall, multiplication tables including 2, 3, 4, 5 and 10, and use the term ‘multiples’.
cy-gb	Rwyf wedi arddangos dealltwriaeth o dablau lluosi, gan gynnwys 2, 3, 4, 5 a 10, a gallaf eu coﬁo. Hefyd gallaf ddefnyddio y term ‘lluosrifau’.

en-gb	I have explored multiplicative relationships, using a range of representations (including sharing/grouping and the array), and I can use my understanding of multiplicative relationships to multiply and divide whole numbers using a variety of written and mental methods.
cy-gb	Rwyf wedi archwilio perthnasau lluosol gan ddefnyddio amrywiaeth o gynrychioliadau (gan gynnwys rhannu/grwpio a’r aráe), a gallaf ddefnyddio fy nealltwriaeth o berthnasau lluosol i luosi a rhannu rhifau cyfan a gwneud hynny mewn amrywiaeth o ddulliau ysgrifenedig a meddyliol.

en-gb	I have engaged in practical tasks and real-life problems to estimate and round numbers to the nearest 10 and 100.
cy-gb	Rwyf wedi ymgymryd â thasgau ymarferol a phroblemau bywyd go iawn i amcangyfrif a thalgrynnu i’r 10 neu’r 100 agosaf.

en-gb	I can reﬂect on how reasonable answers are in the light of estimations and I have veriﬁed calculations using inverse operations.
cy-gb	Gallaf fyfyrio ar ba mor rhesymol yw atebion yng ngoleuni amcangyfrifon ac rwyf wedi gwirio cyfriﬁadau gan ddefnyddio gweithrediadau wrthdro.

en-gb	I have demonstrated an understanding that unit fractions represent equal parts of a whole and are a way of conveying quantities and relationships.
cy-gb	Rwyf wedi arddangos dealltwriaeth fod ffracsiynau unedol yn cynrychioli rhannau cyfartal o’r cyfan a’u bod yn ffordd o gyﬂeu meintiau a pherthnasau.

en-gb	I have explored equivalent fractions and understand equivalent fraction relationships.
cy-gb	Rwyf wedi archwilio ffracsiynau cywerth ac rwy’n deall perthnasau ffracsiynau cywerth.

en-gb	I have demonstrated an understanding of when to count, when to measure and when to calculate to ﬁnd quantities.
cy-gb	Rwyf wedi arddangos dealltwriaeth o bryd i gyfrif, pryd i fesur a phryd i gyfrifo i ddod o hyd i feintiau.

en-gb	I can explain that money and ways to save and pay come in different forms.
cy-gb	Gallaf esbonio bod arian a ffyrdd i gynilo a thalu yn dod ar ffurﬁau gwahanol.

en-gb	I can make sensible ﬁnancial transactions in familiar role-play scenarios, including making informed decisions and choices about spending and saving.
cy-gb	Gallaf wneud trafodion ariannol call mewn senarios chwarae-rôl cyfarwydd, gan gynnwys gwneud penderfyniadau a dewisiadau am wario a chynilo, a hynny ar sail gwybodaeth.

en-gb	I have used a range of practical equipment to develop and secure my understanding of place value for positive and negative integers.
cy-gb	Rwyf wedi defnyddio amrywiaeth o offer ymarferol i ddatblygu a chadarnhau fy nealltwriaeth o werth lle ar gyfer cyfanrifau positif a negatif.

en-gb	I can read, write and interpret numbers, using ﬁgures and words up to at least one million.
cy-gb	Gallaf ddarllen, ysgrifennu a dehongli rhifau, gan ddefnyddio fﬁgurau a geiriau hyd at ﬁliwn, o leiaf.

en-gb	I have extended my understanding of the number system, through a range of activities using non-digital and digital manipulatives, to include decimals and fractions, and I can conﬁdently place whole numbers and fractional quantities on a number line.
cy-gb	Rwyf wedi ymestyn fy nealltwriaeth o’r system rifau drwy amrywiaeth o weithgareddau, gan ddefnyddio trinolion digidol ac annigidol, yn cynnwys degolion a meintiau ffracsiynol, a gallaf osod yn hyderus rifau cyfan a meintiau ffracsiynol ar linellau rhif.

en-gb	I have demonstrated my understanding that a fraction can be used as an operator, or to represent division.
cy-gb	Rwyf wedi arddangos fy nealltwriaeth y gall ffracsiwn gael ei ddefnyddio fel gweithredydd, neu i gynrychioli rhannu.

en-gb	I can use place value for non-integers.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio gwerth lle ar gyfer rhifau nad ydynt yn gyfanrifau.

en-gb	I have demonstrated my understanding that fractions (including improper fractions) as well as mixed numbers, decimals and percentages, provide different ways of representing non-integer quantities.
cy-gb	Rwyf wedi arddangos dealltwriaeth o’r modd y mae ffracsiynau (gan gynnwys ffracsiynau pendrwm), ynghyd â rhifau cymysg, degolion a chanrannau, yn ffyrdd gwahanol o gynrychioli meintiau nad ydynt yn gyfanrifau.

en-gb	I have explored number patterns, connections and calculations with manipulatives and digital technology, and can demonstrate my understanding of number facts and relationships.
cy-gb	Rwyf wedi archwilio patrymau rhifau, cysylltiadau a chyfriﬁadau gyda thrinolion a thechnoleg ddigidol, a gallaf arddangos fy nealltwriaeth o ffeithiau a pherthnasau rhifau.

en-gb	I have used my knowledge of number facts and relationships to solve problems in mathematical and real-life contexts.
cy-gb	Rwyf wedidefnyddio’r hyn rwy’n ei wybod am ffeithiau a pherthnasau rhifau i ddatrys problemau mewn cyd-destunau mathemategol a rhai bywyd go iawn.

en-gb	I have developed, used and discussed efﬁcient and accurate methods when applying all four arithmetic operations to integers and decimals.
cy-gb	Rwyf wedi datblygu, defnyddio a thrafod dulliau effeithlon a chywir wrth gymhwyso pob un o’r pedwar gweithrediad rhifyddeg mewn perthynas â chyfanrifau a degolion.

en-gb	I can combine these operations, in both mathematical and real-life contexts of problem-solving.
cy-gb	Gallaf gyfuno’r pedwar, mewn cyd-destunau mathemategol a rhai bywyd go iawn, i ddatrys problemau.

en-gb	I can verify calculations and statements about number by inverse reasoning and approximation methods.
cy-gb	Gallaf wirio cyfriﬁadau a datganiadau am rifau, drwy resymu gwrthdro a dulliau amcangyfrif.

en-gb	I have explored the meaning of negative numbers in meaningful and authentic contexts.
cy-gb	Rwyf wedi archwilio ystyr rhifau negatif mewn cyd-destunau ystyrlon a dilys.

en-gb	I can compare the sizes of negative numbers and I can calculate the differences between any two integers.
cy-gb	Gallaf gymharu maint rhifau negatif a gallaf gyfrifo’r gwahaniaethau rhwng unrhyw ddau gyfanrif.

en-gb	I can check my answers.
cy-gb	Gallaf wirio fy atebion.