en-gb	The need for better networks will be kept under review by Welsh Government in the context of other measures that are needed to deliver net zero across Wales (for example better broadband connectivity and the electrification of home heating).
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn adolygu’r angen am rwydweithiau gwell yn barhaus yng nghyd-destun mesurau eraill sy’n angenrheidiol i gyrraedd sefyllfa sero-net ledled Cymru (er enghraifft, gwell cysylltedd band eang a thrydaneiddio gwresogi cartrefi).

en-gb	The analysis contained within this strategy identifies the following key outcomes for future charging in Wales.
cy-gb	Mae’r dadansoddiad yn y strategaeth hon yn amlygu’r canlyniadau allweddol canlynol ar gyfer gwefru yng Nghymru yn y dyfodol.

en-gb	These will be developed into an action plan and will be monitored and updated annually to reflect progress.
cy-gb	Bydd y rhain yn cael eu datblygu’n gynllun gweithredu a bydd y cynllun gweithredu’n cael ei fonitro a’i ddiweddaru’n flynyddol i adlewyrchu cynnydd.

en-gb	Total charging provision
cy-gb	Y ddarpariaeth wefru gyfan

en-gb	Slow charging
cy-gb	Gwefru araf

en-gb	We know that charging at home, using slow charging where feasible, offers consumers the most convenient and costeffective charging option.
cy-gb	Rydym yn gwybod mai gwefru gartref, gan ddefnyddio gwefru araf lle y bo’n bosibl, yw’r dewis gwefru mwyaf cyfleus a chost-effeithiol i ddefnyddwyr.

en-gb	The following outcomes will drive better provision:
cy-gb	Bydd y canlyniadau canlynol yn sbarduno darpariaeth well:

en-gb	All new homes with an associated car parking space will be ready to have electric vehicle charging installed.
cy-gb	Bydd pob cartref newydd sydd â lle parcio cysylltiedig yn barod i gael gwefru cerbyd trydan wedi’i osod.

en-gb	Homeowners and occupiers with off-street parking in Wales will be supported to charge at home.
cy-gb	Bydd perchenogion a meddianwyr cartrefi sydd â lle parcio oddi ar y stryd yng Nghymru yn cael eu cynorthwyo i wefru gartref.

en-gb	Home charging will be ‘smart enabled’ for value and efficiency.
cy-gb	Bydd gwefru gartref yn ‘ddeallus’ er mwyn sicrhau gwerth ac effeithlonrwydd.

en-gb	The above will be delivered through support and incentives, alongside changes to building codes and regulation.
cy-gb	Darperir yr uchod trwy gymorth a chymhellion, ochr yn ochr â newidiadau i godau a rheoliadau adeiladu.

en-gb	This will be supported by education and awareness raising, and cross industry collaboration to ensure coherence and consistency.
cy-gb	Ategir hyn gan addysg a chynyddu ymwybyddiaeth, a chydweithio ar draws diwydiant i sicrhau cydlyniad a chysondeb.

en-gb	Fast charging
cy-gb	Gwefru cyflym

en-gb	This strategy has shown that we will need to have between 30,000 and 55,000 fast chargers available for use by 2030, and that we currently have less than 1% of this installed.
cy-gb	Mae’r strategaeth hon wedi dangos y bydd angen i ni sicrhau bod rhwng 30,000 a 55,000 o wefrwyr cyflym ar gael i’w defnyddio erbyn 2030, a bod gennym lai nag 1% o’r rhain wedi’u gosod ar hyn o bryd.

en-gb	We plan to introduce measures that will provide high quality fast charging to meet this need, through partnerships and collaboration:
cy-gb	Bwriadwn gyflwyno mesurau a fydd yn darparu gwefru cyflym o ansawdd uchel i fodloni’r angen hwn, trwy bartneriaethau a chydweithio:

en-gb	The outcomes below would be appropriate to fast charging in most circumstances, although in some cases be slow or rapid/ultra-rapid to meet location specific needs.
cy-gb	Byddai’r canlyniadau isod yn briodol i wefru cyflym yn y rhan fwyaf o amgylchiadau, er y gallai fod yn araf neu’n chwim/eithriadol o chwim mewn rhai achosion i fodloni anghenion sy’n benodol i’r lleoliad.

en-gb	New non-residential buildings with more than 10 parking spaces will have a charge point provided by 2025.
cy-gb	Bydd man gwefru’n cael ei ddarparu ar gyfer adeiladau dibreswyl newydd a  chanddynt fwy na 10 o leoedd parcio erbyn 2025.

en-gb	Business provides charging facilities at places of work for the use of staff and visitors.
cy-gb	Mae busnesau’n darparu cyfleusterau gwefru mewn gweithleoedd at ddefnydd staff ac ymwelwyr.

en-gb	Destinations provide charging facilities for the use of customers which may act as a means of improving customer experience.
cy-gb	Mae cyrchfannau’n darparu cyfleusterau gwefru at ddefnydd cwsmeriaid, a allai weithredu fel modd o wella profiad y cwsmer.

en-gb	On-street charging and in car parks will be encouraged in villages, towns and cities throughout Wales; with a view to installing on average one charge point for one in every three electric vehicles that cannot charge at home.
cy-gb	Bydd gwefru ar y stryd ac mewn meysydd parcio yn cael ei annog mewn pentrefi, trefi a dinasoedd ledled Cymru, gyda’r bwriad o osod un man gwefru ar gyfer un o bob tri cherbyd trydan nad yw’n gallu gwefru gartref, ar gyfartaledd.

en-gb	Charging hubs, including out of town park and ride, and supporting active travel will feature in enabling decarbonised multi-modal journeys across Wales.
cy-gb	Bydd hybiau gwefru, gan gynnwys parcio a theithio y tu allan i’r dref, a theithio llesol ategol yn rhan o alluogi teithiau amlfoddol wedi’u datgarboneiddio ledled Cymru.16

en-gb	Welsh Government/Transport for Wales will work with local authorities to determine the best ways to support and enable them to deliver the above for on-street charging and publicly owned parking.
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru/ Trafnidiaeth Cymru yn gweithio gydag awdurdodau lleol i benderfynu ar y ffyrdd gorau o’u cynorthwyo a’u galluogi i gyflawni’r uchod ar gyfer gwefru ar y stryd a mannau parcio ym mherchenogaeth gyhoeddus.

en-gb	Potential measures to be outlined in the action plan include providing a framework for public sector procurement, use of public land, sharing best practice and support to building the capabilities required.
cy-gb	Mae mesurau posibl i’w hamlinellu yn y cynllun gweithredu yn cynnwys darparu fframwaith ar gyfer caffael sector cyhoeddus, defnyddio tir cyhoeddus, rhannu arfer gorau a helpu i ddatblygu’r galluoedd sy’n ofynnol.

en-gb	Welsh Government will provide support to ensure that business sectors, for example taxis and private hire can take advantage of improved charging infrastructure that supports their needs.
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn darparu cymorth i sicrhau bod sectorau busnes, er enghraifft tacsis a cherbydau hurio preifat, yn gallu manteisio ar seilwaith gwefru gwell sy’n bodloni eu hanghenion.

en-gb	There will be a framework for enhanced collaboration across stakeholders with a diverse range of requirements.
cy-gb	Bydd fframwaith ar gyfer cydweithredu gwell ymhlith rhanddeiliaid sydd ag ystod eang o ofynion.

en-gb	Rapid/ultra-rapid charging
cy-gb	Gwefru chwim/eithriadol o chwim

en-gb	It is predicted that up to 4,000 rapid/ultra-rapid chargers will be needed in Wales over the next ten years, and that we have less than 3% of this installed.
cy-gb	Rhagfynegir y bydd angen hyd at 4,000 o wefrwyr chwim/ eithriadol o chwim yng Nghymru yn ystod y deng mlynedd nesaf, a bod gennym lai na 5% o’r rhain wedi’u gosod.

en-gb	A comprehensive network of rapid charging infrastructure across Wales provide essential charging to visitors, tourists and everyone wishing to undertake long distance travel.
cy-gb	Mae rhwydwaith cynhwysfawr o seilwaith gwefru chwim ledled Cymru yn darparu cyfleusterau gwefru hanfodol i ymwelwyr, twristiaid a phawb sydd eisiau teithio pellter hir.

en-gb	The following actions have been identified:
cy-gb	Amlygwyd y camau gweithredu canlynol:

en-gb	By 2025, a rapid charging network will be provided across the strategic trunk road network of Wales, providing charging at a distance of approximately 20 miles.
cy-gb	Erbyn 2025, bydd rhwydwaith gwefru chwim yn cael ei ddarparu ar draws rhwydwaith cefnffyrdd strategol Cymru, gan ddarparu cyfleusterau gwefru oddeutu bob 20 milltir.

en-gb	In urban centres taxis and private hire vehicles will have extensive access to charging facilities by 2025.
cy-gb	Mewn canolfannau trefol, bydd gan dacsis a cherbydau hurio preifat fynediad helaeth at gyfleusterau gwefru erbyn 2025.

en-gb	Transport for Wales will take the lead in delivering rapid charging on the strategic trunk road network.
cy-gb	Bydd Trafnidiaeth Cymru yn arwain wrth ddarparu gwefru chwim ar y rhwydwaith cefnffyrdd strategol.

en-gb	The Welsh Government’s Ultra Low Emission Vehicle Transformation Fund will be used to support the transition for taxis and private hire.
cy-gb	Bydd Cronfa Trawsnewid Cerbydau Allyriadau Isel Iawn Llywodraeth Cymru yn cael ei defnyddio i gynorthwyo tacsis a cherbydau hurio preifat i newid.

en-gb	Delivery measures will be outlined within the action plan.
cy-gb	Bydd mesurau cyflawni’n cael eu hamlinellu yn y Cynllun Gweithredu.

en-gb	Quality outcomes
cy-gb	Canlyniadau ansawdd

en-gb	Consumer engagement identified issues including lack of charging locations, availability, reliability and compatibility, leaving users unconfident in their ability to charge.
cy-gb	Amlygodd ymgysylltu â defnyddwyr faterion megis diffyg lleoliadau gwefru, argaeledd, dibynadwyedd a chydnawsedd, sy’n golygu nad yw defnyddwyr yn hyderus yn eu gallu i wefru.

en-gb	Expanding on the UK Government’s vision, we expect that in order to support user confidence, charging must provide a user experience of sufficient quality.
cy-gb	Gan ymestyn gweledigaeth Llywodraeth y Deyrnas Unedig, er mwyn cynyddu hyder defnyddwyr, rhaid i wefru ddarparu profiad o ansawdd digonol.

en-gb	The following outcomes are desirable:
cy-gb	Mae’r canlyniadau canlynol yn ddymunol:

en-gb	Payment for electric vehicle charging will be possible by contactless debit or credit card and an associated app based system.
cy-gb	Bydd modd talu am wefru cerbydau trydan trwy gerdyn debyd neu gredyd digyffwrdd a system gysylltiedig wedi’i seilio ar ap.

en-gb	Consistent information about charging on main roads (the strategic trunk road network) will be openly available, helping drivers choose when, where and how they charge.
cy-gb	Bydd gwybodaeth gyson am wefru ar brif ffyrdd (y rhwydwaith cefnffyrdd strategol) ar gael yn agored, gan helpu gyrwyr i ddewis pryd, ble a sut i wefru.

en-gb	Charging infrastructure will be reliable with a high level of availability.
cy-gb	Bydd y seilwaith gwefru’n ddibynadwy ac ar gael yn hwylus.

en-gb	Users will be able to charge when they require.
cy-gb	Bydd defnyddwyr yn gallu gwefru pan fyddant angen.

en-gb	Drivers will be supported by 24/7 customer care to handle any technical issues.
cy-gb	Bydd gyrwyr yn cael eu cynorthwyo gan ofal cwsmeriaid 24/7 i ymdrin ag unrhyw faterion technegol.

en-gb	This will be available in Welsh and English.
cy-gb	Bydd hyn ar gael yn Gymraeg ac yn Saesneg.

en-gb	Users will be able to park and pay for charging in a safe, well-lit environment.
cy-gb	Bydd defnyddwyr yn gallu parcio a thalu am wefru mewn amgylchedd diogel sydd wedi’i oleuo’n dda.

en-gb	Charging facilities will be available to everyone, including those with accessibility needs.
cy-gb	Bydd cyfleusterau gwefru ar gael i bawb, gan gynnwys pobl ag anghenion hygyrchedd.

en-gb	Payment platforms will be simple, accessible and easy to use with clear pricing information available.
cy-gb	Bydd platfformau talu’n syml, yn hygyrch ac yn rhwydd eu defnyddio, a bydd gwybodaeth glir am brisiau ar gael.

en-gb	Digital and data platforms will be open-access, creating new opportunities for Welsh businesses and supporting e-mobility services.
cy-gb	Bydd platfformau digidol a data yn rhai mynediad agored, gan greu cyfleoedd newydd i fusnesau yng Nghymru a chefnogi gwasanaethau e-symudedd.

en-gb	The creation of a national standard for charging facilities that reflects the above requirements could be a reliable mechanism to drive an improvement in industry standards.
cy-gb	Gallai creu safon genedlaethol ar gyfer cyfleusterau gwefru sy’n adlewyrchu’r gofynion uchod fod yn ddull dibynadwy o sbarduno gwelliant o ran safonau’r diwydiant.

en-gb	Further delivery measures will be outlined within the action plan.
cy-gb	Amlinellir mesurau cyflawni ychwanegol yn y cynllun gweithredu.

en-gb	iii.
cy-gb	iii.

en-gb	Sustainable outcomes
cy-gb	Canlyniadau cynaliadwy

en-gb	The strategy has highlighted the importance of integrated cross sectoral planning for a sustainable energy and transport system in the context of decarbonisation.
cy-gb	Mae’r strategaeth wedi amlygu pwysigrwydd cynllunio integredig ar draws sectorau ar gyfer system ynni a thrafnidiaeth gynaliadwy yng nghyd-destun datgarboneiddio.

en-gb	To achieve this the following outcomes have been identified:
cy-gb	I gyflawni hyn, amlygwyd y canlyniadau canlynol:

en-gb	Ensuring that where possible the charging network makes full use of renewable energy generation.
cy-gb	Sicrhau, lle y bo’n bosibl, bod y rhwydwaith gwefru’n gwneud defnydd llawn o gynhyrchu ynni adnewyddadwy.

en-gb	We will work with the electricity industry within the current regulatory framework to plan for the decarbonised grid network (including heat, renewable electricity generation and transport).
cy-gb	Byddwn yn gweithio gyda’r diwydiant trydan o fewn y fframwaith rheoleiddio presennol i gynllunio ar gyfer y rhwydwaith grid wedi’i ddatgarboneiddio (gan gynnwys gwres, cynhyrchu trydan adnewyddadwy a thrafnidiaeth).

en-gb	The needs of charging will be met in a way that is efficient for network management incorporating smart technology.
cy-gb	Bydd anghenion gwefru’n cael eu bodloni mewn ffordd sy’n effeithlon o ran rheoli’r rhwydwaith, gan ddefnyddio technoleg ddeallus.

en-gb	The opportunities and benefits associated with vehicle to grid will be captured.
cy-gb	Bydd y cyfleoedd sy’n gysylltiedig â’r cerbyd i’r grid yn cael eu dal.

en-gb	Electrical installations in new build and refurbished residential and non-residential buildings will be required to plan for electric vehicle charging facilities.
cy-gb	Bydd gsodiadau trydanol mewn adeiladau preswyl a dibreswyl newydd ac wedi’u hadnewyddu yn ofynnol er mwyn cynllunio ar gyfer cyfleusterau gwefru cerbydau.

en-gb	Consideration will be given to allowing sufficient additional spare capacity and cableways to meet anticipated need for electric vehicle charging.
cy-gb	Rhoddir ystyriaeth i ganiatáu digon o geblffyrdd a chapasiti sbâr ychwanegol i fodloni’r angen disgwyliedig am wefru cerbydau trydan.

en-gb	Sufficient market signals are in place to promote sustainable charging behaviours, incentivising off-peak charging to support decarbonisation of the electricity grid.
cy-gb	Mae digon o signalau marchnad yn eu lle er mwyn hyrwyddo ymddygiadau gwefru cynaliadwy, gan annog gwefru all-frig i gefnogi datgarboneiddio’r grid trydan.

en-gb	Where possible, electric vehicle charging is installed at locations that complement other modes of sustainable transport, including the use of public transport, walking, and cycling.
cy-gb	Lle y bo’n bosibl, mae cyfleusterau gwefru cerbydau trydan yn cael eu gosod mewn lleoliadau sy’n ategu dulliau eraill o drafnidiaeth gynaliadwy, gan gynnwys trafnidiaeth gyhoeddus, cerdded, a beicio.

en-gb	The full life cycle of charging infrastructure (including supply chain, decommissioning and recycling/reuse of equipment) adopts circular economy principles.
cy-gb	Mae cylch bywyd llawn y seilwaith gwefru (gan gynnwys y gadwyn gyflenwi, datgomisiynu ac ailgylchu/ ailddefnyddio offer) yn mabwysiadu egwyddorion economi gylchol.

en-gb	Supply chains work towards becoming transparent, carbon accounted and sustainability accredited.
cy-gb	Mae cadwyni cyflenwi’n gweithio tuag at ddod yn dryloyw, cyfrif am garbon ac ennill achrediad cynaliadwyedd.

en-gb	Synergies are captured with emerging sustainable and circular supply chains for electric vehicle battery technology.
cy-gb	Caiff synergeddau eu dal gyda chadwyni cyflenwi cynaliadwy a chylchol ar gyfer technoleg batris cerbydau trydan.

en-gb	Electric vehicle charging in installed in a way that seeks to supports wider environment, health and wellbeing objectives.
cy-gb	Mae cyfleusterau gwefru cerbydau trydan yn cael eu gosod mewn ffordd sy’n ceisio cefnogi amcanion ehangach yn ymwneud â’r amgylchedd, iechyd a lles.

en-gb	Support includes facilitating local air quality improvements, active travel and wider strategies for decarbonisation.
cy-gb	Mae cymorth yn cynnwys hwyluso gwelliannau lleol i ansawdd aer, teithio llesol a strategaethau ehangach ar gyfer datgarboneiddio.

en-gb	Support for electric vehicle charging at home is considered as part of any wider support programmes for sustainable, energy efficient and healthy home environments.
cy-gb	Mae cymorth i wefru cerbydau trydan gartref yn cael ei ystyried yn rhan o unrhyw raglenni cymorth ehangach ar gyfer amgylcheddau cartref cynaliadwy ac iach sy’n defnyddio ynni’n effeithlon.

en-gb	Welsh Government will enable the above through integrated planning for energy and transport (including the Low Carbon Delivery Plan, and on-going Regional Energy Planning), and improved regulatory standards (including amendments to building codes regulations).
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn galluogi’r uchod trwy gynlluniau integredig ar gyfer ynni a thrafnidiaeth (gan gynnwys y Cynllun Cyflawni Carbon Isel, a Chynlluniau Ynni Rhanbarthol parhaus), a gwell safonau rheoleiddio (gan gynnwys diwygiadau i Reoliadau Codau Adeiladu).

en-gb	The creation of a national quality standard for charging that reflects both quality and sustainable outcomes could be a reliable mechanism to drive an improvement in industry standards.
cy-gb	Gallai creu safon ansawdd genedlaethol ar gyfer gwefru sy’n adlewyrchu canlyniadau ansawdd a chynaliadwyedd fod yn ddull dibynadwy o sbarduno gwelliant o ran safonau’r diwydiant.

en-gb	iv.
cy-gb	iv.

en-gb	Localised benefit
cy-gb	Budd lleol

en-gb	Ensuring the infrastructure is in the right place for users will boost confidence and create wider economic opportunity for businesses and people in Wales.
cy-gb	Bydd sicrhau bod y seilwaith ar gael yn y lle iawn i ddefnyddwyr yn cynyddu hyder ac yn creu cyfleoedd economaidd ehangach i fusnesau a phobl yng Nghymru.

en-gb	The following outcomes will assist in maximising the cobenefits that can be achieved:
cy-gb	Bydd y canlyniadau canlynol yn helpu i gynyddu’r cyd-fuddion y gellir eu cyflawni i’r eithaf.

en-gb	The location of charging infrastructure supports local business opportunities and services for local benefit.
cy-gb	Mae lleoliad y seilwaith gwefru yn cefnogi cyfleoedd busnes a gwasanaethau lleol er budd lleol.

en-gb	There are opportunities for local businesses to expand their services into charging (where appropriate) or servicing the needs of users whilst charging.
cy-gb	Mae cyfleoedd i fusnesau lleol ehangu eu gwasanaethau i wefru (lle y bo’n briodol) neu wasanaethu anghenion defnyddwyr tra’u bod yn gwefru.

en-gb	Charging is provided at multi-modal transport nodes, for example at train stations.
cy-gb	Darperir cyfleusterau gwefru mewn nodau trafnidiaeth amlfoddol, er enghraifft gorsafoedd trenau.

en-gb	Local skills and training are provided in Wales to support servicing, maintenance and digital jobs in the sector.
cy-gb	Darperir hyfforddiant a sgiliau lleol yng Nghymru i gefnogi swyddi gwasanaethu, cynnal a chadw a digidol yn y sector.

en-gb	A local supply chain is developed for manufacturing equipment.
cy-gb	Datblygir cadwyn gyflenwi leol ar gyfer offer gweithgynhyrchu.

en-gb	Wales’ industrial clusters and regional development plans identify opportunities to support battery manufacturing and other supply chain needs.
cy-gb	Mae clystyrau diwydiannol a chynlluniau datblygu rhanbarthol Cymru yn adnabod cyfleoedd i gefnogi anghenion gweithgynhyrchu batris a chadwyni cyflenwi eraill.

en-gb	Community-led and not-forprofit initiatives are supported.
cy-gb	Mae mentrau a arweinir gan y gymuned a mentrau nid er elw yn cael eu cefnogi.

en-gb	Collaboration with renewable energy providers delivers local benefit and contributes to decarbonisation.
cy-gb	Mae cydweithredu â darparwyr ynni adnewyddadwy yn darparu budd lleol ac yn cyfrannu at ddatgarboneiddio.

en-gb	This offers the opportunity to utilise energy generated in Wales, retaining local value in line with the Welsh Government Local Ownership of Energy Generation policy statement.
cy-gb	Mae hyn yn cynnig y cyfle i ddefnyddio ynni a gynhyrchir yng Nghymru, gan gadw gwerth lleol yn unol â datganiad polisi Llywodraeth Cymru ar Berchnogaeth Leol o Gynhyrchu Ynni.

en-gb	Partnerships and collaboration between organisations, across the public and private sector and communities in Wales.
cy-gb	Mae partneriaethau a chydweithrediadau rhwng sefydliadau, ar draws y sector cyhoeddus a phreifat a chymunedau yng Nghymru.

en-gb	These partnerships and collaborations seek to deliver solutions that are effective, create co-benefits and are resilient to climate change.
cy-gb	Mae’r partneriaethau a’r cydweithrediadau hyn yn ceisio darparu datrysiadau sy’n effeithiol, sy’n creu cydfuddion ac sy’n gydnerth o ran y newid yn yr hinsawdd.

en-gb	The creation of a national procurement framework could support the above outcomes through encouraging solutions that deliver the most advantageous outcomes for Wales.
cy-gb	Gallai greu fframwaith caffael cenedlaethol gefnogi’r canlyniadau uchod trwy annog datrysiadau sy’n darparu’r canlyniadau mwyaf buddiol i Gymru.

en-gb	Delivering successful outcomes
cy-gb	Cyflawni canlyniadau llwyddiannus

en-gb	Successful action will rely on public and private sector collaboration, alongside strong delivery mechanisms being in place.
cy-gb	Bydd gweithredu llwyddiannus yn dibynnu ar gydweithredu rhwng y sector cyhoeddus a’r sector preifat, ynghyd â chael dulliau cyflawni cryf yn eu lle.

en-gb	Sufficient resources, capabilities and skills will be required throughout the sector to underpin delivery, and to maximise the benefits and opportunities for Wales.
cy-gb	Bydd angen digon o adnoddau, galluoedd a sgiliau ar draws y sector i ategu’r ddarpariaeth, a chynyddu’r buddion a’r cyfleoedd i Gymru i’r eithaf.

en-gb	It is a key aspiration to develop a framework that captures as much economic activity as possible within the Welsh and local economy.
cy-gb	Mae’n ddyhead allweddol i ddatblygu fframwaith sy’n sicrhau cymaint o weithgarwch economaidd â phosibl o fewn economïau lleol ac economi Cymru.

en-gb	Activity is driven through from the provision, operation and maintenance of these facilities.
cy-gb	Caiff gweithgarwch ei yrru gan ddarparu, gweithredu a chynnal a chadw’r cyfleusterau hyn.

en-gb	There are clear commercial opportunities in electric vehicle charging.
cy-gb	Mae cyfleoedd masnachol amlwg yn bodoli ym maes gwefru cerbydau trydan.

en-gb	However, we recognise that targeted investment by government in areas where provision is not up to standard will be necessary.
cy-gb	Fodd bynnag, cydnabyddwn y bydd angen i’r llywodraeth fuddsoddi’n benodol mewn meysydd lle nad yw’r ddarpariaeth o’r safon ofynnol.

en-gb	Spending will be kept under review as part of action planning.
cy-gb	Bydd gwariant yn cael ei adolygu’n gyson yn rhan o gynllunio ar gyfer gweithredu.

en-gb	Welsh Government is developing an action plan to track and manage delivery, which will be monitored and reviewed annually.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru’n datblygu cynllun gweithredu i gydfynd â’r strategaeth hon i olrhain a rheoli’r broses gyflawni, a fydd yn cael ei fonitro a’i adolygu’n flynyddol.

en-gb	Welsh Government will, with Transport for Wales and based on the feedback from consultation, develop the governance and delivery arrangements.
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru, gyda Thrafnidiaeth Cymru ac yn seiliedig ar yr adborth o’r ymgynghoriad, yn datblygu’r trefniadau llywodraethu a chyflawni.

en-gb	Embedding the Five Ways of Working of the Well-being of Future Generations Act will be a key part of delivery.
cy-gb	Bydd ymgorffori Pum Ffordd o Weithio’r Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol yn rhan allweddol o’r cyflawni.

en-gb	Electric Vehicle Charging Strategy for Wales
cy-gb	Electric Vehicle Charging Strategy for Wales

en-gb	POLICY AND STRATEGY
cy-gb	POLISI A STRATEGAETH

en-gb	Commission for Welsh-speaking Communities: position paper
cy-gb	Papur safbwynt y Comisiwn Cymunedau Cymraeg

en-gb	The position paper has been prepared by the Commission for Welsh-speaking Communities, and outlines their initial findings and summarises the discussions on evidence collected by the Commission to date.
cy-gb	Mae’r papur safbwynt wedi ei baratoi gan y Comisiwn Cymunedau Cymraeg, mae’n rhoi amlinelliad o’i ganfyddiadau cychwynnol ac yn crynhoi’r drafodaeth ar dystiolaeth mae’r Comisiwn wedi ei chasglu hyd yma.

en-gb	The Commission for Welsh-speaking Communities was established by the Welsh Government in August 2022 with the aim of making recommendations to strengthen Welsh-speaking communities.
cy-gb	Sefydlwyd y Comisiwn Cymunedau Cymraeg gan Lywodraeth Cymru ym mis Awst 2022 gyda’r nod o wneud argymhellion er mwyn cryfhau cymunedau Cymraeg.

en-gb	The Commission’s final recommendations will be published in the form of a report by August 2024.
cy-gb	Bydd argymhellion terfynol y Comisiwn yn cael eu cyhoeddi ar ffurf adroddiad erbyn mis Awst 2024.

en-gb	This Position Paper explores some initial findings in the field.
cy-gb	Mae’r Papur Safbwynt hwn yn archwilio rhai canfyddiadau cychwynnol yn y maes.

en-gb	It aims to discuss principles and ideas.
cy-gb	Ei nod yw trafod egwyddorion a syniadau.

en-gb	Language is a phenomenon that is used between people, and linguistic practices are associated with the interaction of speakers rather than just being a characteristic of speakers individually.
cy-gb	Ffenomen yw iaith a arferir rhwng pobl, ac mae arferion ieithyddol yn gysylltiedig â chyd-ymwneud siaradwyr yn hytrach nag yn nodwedd yn unig ar siaradwyr ar eu pennau eu hunain.

en-gb	Therefore, for the Commission for Welsh-speaking Communities, the consolidation of social contexts and conditions that facilitate the acquisition and use of language is at the heart of language planning.
cy-gb	I’r Comisiwn Cymunedau Cymraeg felly, craidd cynllunio ieithyddol yw cyfnerthu cyd-destunau ac amodau cymdeithasol sy’n hwyluso caffael a defnydd iaith.

en-gb	One of the most important contexts for this are Welsh-speaking communities.
cy-gb	Un o’r cyd-destunau pwysicaf ar gyfer hynny yw cymunedau Cymraeg.

en-gb	The Commission emphasises that Welsh is a national language.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn pwysleisio mai iaith genedlaethol yw’r Gymraeg.

en-gb	It has a number of universal attributes and language policy should reflect this.
cy-gb	Mae iddi nifer o nodweddion cyfanfydol a dylai polisi iaith adlewyrchu hyn.

en-gb	For example, language rights in Wales should be universal:
cy-gb	Er enghraifft, dylai hawliau iaith yng Nghymru fod yn gyfanfydol:

en-gb	they belong to every citizen wherever they live in Wales.
cy-gb	maen nhw’n perthyn i bob un o ddinasyddion Cymru lle bynnag maen nhw’n byw yn y wlad.

en-gb	In order to support Welsh as a national language, it also needs to be supported as a community language.
cy-gb	Er mwyn cefnogi’r Gymraeg fel iaith genedlaethol, mae angen hefyd ei chefnogi fel iaith gymunedol.

en-gb	In areas facing language shift to English there should be a willingness to permit the variation of public policy in socio-economic and sociolinguistic domains in order to stabilise Welsh as a community language.
cy-gb	Mewn ardaloedd sy’n wynebu shifft iaith i’r Saesneg, dylid bod yn barod i ganiatáu amrywio polisi cyhoeddus mewn meysydd sosioeconomaidd a sosioieithyddol er mwyn sefydlogi’r Gymraeg fel iaith gymunedol.

en-gb	These domains include policy fields such as town and country planning, land use, housing, education, community development, language planning and economic policies.
cy-gb	Meysydd fel cynllunio gwlad a thref, defnydd tir, tai, addysg, datblygu cymunedol, cynllunio ieithyddol a pholisïau economaidd yw’r rhain.

en-gb	This is essential for the community sustainability we consider to be vital for the linguistic sustainability of Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mae hyn yn hanfodol ar gyfer y cynaliadwyedd cymunedol a ystyriwn yn hollbwysig ar gyfer cynaliadwyedd ieithyddol cymunedau Cymraeg.

en-gb	In order to be able to vary public policy in these communities, areas of linguistic significance should be designated.
cy-gb	Er mwyn gallu amrywio polisi cyhoeddus mewn cymunedau o’r fath, dylid dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol.

en-gb	These areas should be known as ‘areas of (higher density) linguistic significance’.
cy-gb	Dylid cyfeirio at yr ardaloedd hyn fel ‘ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)’.

en-gb	This would acknowledge the reality of language demography and also highlight that the Welsh language is significant in all parts of Wales.
cy-gb	Byddai hyn yn cydnabod realiti demograffeg iaith gan amlygu hefyd bod y Gymraeg yn arwyddocaol ymhob rhan o Gymru.

en-gb	The advantage of designating areas of (higher density) linguistic significance would be:
cy-gb	Mantais dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) fyddai:

en-gb	allowing policy variation and policy emphasis to support Welsh as a community language
cy-gb	caniatáu amrywiaeth polisi a phwyslais polisi o blaid y Gymraeg fel iaith gymunedol

en-gb	ensuring that the policy variation responds to the diverse social and linguistic needs of these areas
cy-gb	sicrhau fod yr amrywiaeth polisi yn ymateb i anghenion cymdeithasol ac ieithyddol amrywiol yr ardaloedd hyn

en-gb	increasing the consideration given to the Welsh language within a policy framework
cy-gb	dwysáu’r ystyriaeth a wneir o’r Gymraeg o fewn fframwaith polisi

en-gb	allowing interventions in support of the Welsh language in order to stabilise and strengthen it as a community language
cy-gb	caniatáu ymyraethau o blaid y Gymraeg er mwyn ei sefydlogi a’i chryfhau fel iaith gymunedol

en-gb	giving communities the necessary powers to reverse language shift
cy-gb	rhoi grymoedd angenrheidiol i rymuso cymunedau i wrthdroi shifft iaith

en-gb	Not all policies would have to be varied.
cy-gb	Ni fyddai’n rhaid amrywio pob polisi.

en-gb	The designation of areas of (higher density) linguistic significance creates the ability to vary policy.
cy-gb	Creu’r gallu i amrywio polisi a wna dynodiad ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Designating such areas could also facilitate the most effective use of resources, promote joint working across county boundaries, and provide a framework for local action in the context of the Welsh Language Measure (Wales) 2011 Promotion Standards.
cy-gb	Byddai dynodi ardaloedd o’r fath yn gallu hwyluso hefyd ddefnyddio adnoddau yn y dull mwyaf effeithiol, hybu cydweithio ar draws ffiniau siroedd, a chynnig fframwaith ar gyfer gweithredu lleol yng nghyd-destun Safonau Hybu Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011.

en-gb	As part of the designation of these areas, the Welsh Government could set a statistical threshold in order to identify communities with a high density of Welsh speakers.
cy-gb	Yn rhan o’r gwaith o ddynodi’r ardaloedd hyn, gallai Llywodraeth Cymru osod trothwy ystadegol er mwyn adnabod cymunedau sydd â dwysedd uchel o siaradwyr Cymraeg.

en-gb	We are considering whether this should be a statutory requirement.
cy-gb	Rydym yn ystyried a ddylai hyn fod yn ofyniad statudol.

en-gb	However, this would not be the only way, nor perhaps the main way, of designating areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Fodd bynnag, nid dyma fyddai’r unig ffordd, nac o bosib y ffordd bennaf, o ddynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Many communities in Wales have an intermediate linguistic profile.
cy-gb	Ceir yng Nghymru lawer o gymunedau â phroffeil ieithyddol canolig.

en-gb	Careful consideration should be given as to whether they should be designated.
cy-gb	Dylid ystyried yn ofalus a ddylid eu dynodi.

en-gb	The Commission believes that local authorities should make this decision.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o’r farn y dylai awdurdodau lleol wneud y penderfyniad hwn.

en-gb	Such a decision would not be based solely on statistics:
cy-gb	Ni fyddai penderfyniad o’r fath yn seiliedig ar ystadegau yn unig:

en-gb	there may be an element of self-definition connected to a desire to implement specific policies.
cy-gb	gall fod elfen o hunan-ddiffinio a allai fod yn gysylltiedig ag awydd i weithredu polisïau penodol.

en-gb	By responding to local democracy, the possibility that areas might be excluded contrary to the wishes of their residents would be reduced.
cy-gb	Trwy ymateb i ddemocratiaeth leol, lleiheir y posibiliad y byddai ardaloedd yn cael eu heithrio’n groes i ddymuniadau eu trigolion.

en-gb	One possibility would be to designate two tiers within areas of (higher density) linguistic significance to reflect the needs of different communities.
cy-gb	Un posibilrwydd fyddai pennu dwy haen oddi mewn i ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) er mwyn adlewyrchu anghenion cymunedau gwahanol.

en-gb	The Commission will consider this further after discussing with stakeholders.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn ystyried hyn eto ar ôl trafod â rhanddeiliaid.

en-gb	As well as giving consideration to areas of (higher density) linguistic significance, the Commission has begun scrutinising specific policy fields.
cy-gb	Yn ogystal ag ystyried ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch), mae’r Comisiwn wedi dechrau ar y gwaith o graffu ar feysydd polisi penodol.

en-gb	Our discussions to date do not include recommendations, but rather initial views and comments.
cy-gb	Nid argymhellion a geir yn ein trafodaethau hyd yma ond safbwyntiau a sylwadau cychwynnol.

en-gb	As we are working to a timetable with the aim of making recommendations by August 2024, we have not yet discussed all topics.
cy-gb	Gan ein bod yn gweithio yn ôl amserlen sy’n anelu at wneud argymhellion erbyn Awst 2024, nid ydym wedi trafod pob maes eto.

en-gb	The Commission is convinced that community development can promote the sustainability of Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn argyhoeddedig y gall datblygu cymunedol hyrwyddo cynaliadwyedd cymunedau Cymraeg.

en-gb	Communities should be given legal, financial and political power in a meaningful way.
cy-gb	Dylid rhoi grym cyfreithiol, ariannol a gwleidyddol i gymunedau mewn ffordd ystyrlon.

en-gb	For example, the Commission believes that it is important for communities to be able to have ownership of assets.
cy-gb	Er enghraifft, cred y Comisiwn ei bod yn bwysig i gymunedau allu perchnogi asedau.

en-gb	It also notes the importance of the foundational economy and social enterprises.
cy-gb	Mae hefyd yn nodi pwysigrwydd yr economi sylfaenol a mentrau cymdeithasol.

en-gb	The economy is important to the future of Welsh as a community language.
cy-gb	Mae’r economi yn bwysig i ddyfodol y Gymraeg fel iaith gymunedol.

en-gb	Further research should therefore be undertaken on the relationship between economic development and the language.
cy-gb	Felly dylid gwneud mwy o waith ymchwil ynghylch y berthynas rhwng datblygu economaidd a’r iaith.

en-gb	The Commission welcomes the contribution made by ARFOR.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn croesawu cyfraniad ARFOR.

en-gb	ARFOR should be made permanent, have its own executive, and include areas of (higher density) linguistic significance outside the four counties currently included in the programme.
cy-gb	Dylai ARFOR fod yn barhaol, meddu ar ei weithrediaeth ei hun, a chynnwys ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) sydd y tu allan i bedair sir bresennol y rhaglen.

en-gb	The Welsh language should also be treated fairly within economic development structures arranged along an east-west axis.
cy-gb	Dylid sicrhau hefyd fod y Gymraeg yn cael chwarae teg oddi mewn i strwythurau datblygu economaidd sydd wedi’u llunio ar hyd echel dwyrain-gorllewin.

en-gb	In the next stage of its work, the Commission will discuss, amongst other things, public sector jobs, tourism, agriculture and land use.
cy-gb	Yng ngham nesaf ei waith, bydd y Comisiwn yn trafod, ymysg pethau eraill, swyddi sector cyhoeddus, twristiaeth, amaethyddiaeth a defnydd tir.

en-gb	Education is vital to the future of the Welsh language as a viable community language.
cy-gb	Mae addysg yn hanfodol i barhad y Gymraeg fel iaith gymunedol hyfyw.

en-gb	The Commission believes that all children in Welsh-speaking areas should be fluent in Welsh when they complete their education at 16.
cy-gb	Cred y Comisiwn y dylai pob plentyn mewn ardaloedd Cymraeg orffen eu haddysg yn 16 oed yn rhugl eu Cymraeg.

en-gb	This is essential to the child’s wellbeing, to social inclusion and in order to reverse language shift.
cy-gb	Mae hyn yn hanfodol er mwyn lles y plentyn, cynhwysiant cymdeithasol ac er mwyn gwrthdroi shifft iaith.

en-gb	The Commission welcomes the Welsh Language Education Bill White Paper and its commitment to the wellbeing of Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn croesawu Papur Gwyn y Bil Addysg Gymraeg a’i ymrwymiad i lesiant cymunedau Cymraeg.

en-gb	It agrees that there should be higher linguistic expectations for schools in authorities or communities where the density of Welsh speakers is high.
cy-gb	Mae’n cytuno y dylai fod disgwyliadau ieithyddol uwch ar gyfer ysgolion mewn awdurdodau neu gymunedau lle mae dwysedd siaradwyr Cymraeg yn uchel.

en-gb	In this context, increasing the numbers of those who study a range of post-14 and post-16 qualifications through the medium of Welsh is important.
cy-gb	Yn y cyd-destun hwn, mae cynyddu’r niferoedd sy’n astudio ystod o gymwysterau ôl-14 ac ôl-16 drwy’r Gymraeg yn bwysig.

en-gb	There is also a need to give Welsh more prominence in the extra-curricular activities of schools in order to strengthen Welsh as a social language for young people.
cy-gb	Mae angen hefyd Gymreigio gweithgareddau allgyrsiol ysgolion er mwyn cryfhau’r Gymraeg fel iaith gymdeithasol pobl ifanc.

en-gb	Welsh language immersion centres are essential, both in terms of language planning and as part of an equality agenda.
cy-gb	Mae canolfannau trochi yn hanfodol, o safbwynt cynllunio ieithyddol ac hefyd fel rhan o agenda cydraddoldeb.

en-gb	The Commission also notes that language transmission within families is crucial for a minoritised language such as Welsh.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn nodi hefyd fod trosglwyddo ieithyddol yn y teulu yn gwbl allweddol i iaith leiafrifedig fel y Gymraeg.

en-gb	Tackling the housing needs of Welsh-speaking communities is important.
cy-gb	Mae mynd i’r afael ag anghenion cymunedau Cymraeg ym maes tai yn bwysig.

en-gb	The Commission supports the Welsh Language Communities Housing Plan and the Dwyfor Pilot Scheme.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn cefnogi’r Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg a Pheilot Dwyfor.

en-gb	In principle, the work of the Welsh Language Communities Housing Plan could be expanded in order to create a ‘whole system’ strategic vehicle to implement and vary housing policy in areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Mewn egwyddor, gellid ehangu gwaith y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg er mwyn creu cerbyd strategol ‘system gyfan’ i weithredu ac amrywio polisi tai mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Community Landlords should have a central role in responding to housing needs in these areas.
cy-gb	Dylai Landlordiaid Cymunedol fod â rôl ganolog wrth ymateb i anghenion tai yn yr ardaloedd hyn.

en-gb	Community-led housing initiatives should be supported.
cy-gb	Dylid cefnogi mentrau tai dan arweiniad y gymuned.

en-gb	The existing housing stock should be better utilised.
cy-gb	Dylid defnyddio’r stoc dai bresennol yn well.

en-gb	The Commission will consider the content of the Green Paper on the Right to Adequate Housing once it is published.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn ystyried cynnwys y Papur Gwyrdd ar yr Hawl i Dai Digonol pan gaiff ei gyhoeddi.

en-gb	The Commission also notes the development of new policies with regards to second homes.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn nodi yn ogystal ddatblygiad polisïau newydd ym maes ail gartrefi.

en-gb	In town and country planning, there is a need for broader interventions than those which currently exist in relation to the Welsh language.
cy-gb	O safbwynt y Gymraeg, mae angen ymyraethau ehangach na’r rhai cyfredol ym maes cynllunio gwlad a thref.

en-gb	The Commission will host a workshop in the autumn to begin developing policy recommendations in the field.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn cynnal gweithdy yn yr hydref er mwyn dechrau datblygu argymhellion polisi yn y maes.

en-gb	The workshop will consider whether more guidance should be provided to planning authorities on planning policy and the Welsh language, whether policies in favour of the Welsh language should be strengthened, and discussions on local community planning will be held.
cy-gb	Bydd y gweithdy yn ystyried a ddylid darparu mwy o gyfarwyddyd i awdurdodau cynllunio am bolisi cynllunio a’r Gymraeg, a ddylid cryfhau polisïau o blaid y Gymraeg, a bydd yn trafod cynllunio cymunedol lleol.

en-gb	It will also consider the exact role areas of (higher density) linguistic significance should play in relation to planning policy.
cy-gb	Bydd hefyd yn ystyried beth ddylai fod union swyddogaeth ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) mewn perthynas â pholisi cynllunio.

en-gb	Equality and inclusivity are at the heart of the Commission’s work.
cy-gb	Mae cydraddoldeb a chynwysoldeb wrth wraidd gwaith y Comisiwn.

en-gb	The Commission will make recommendations in relation to protected characteristics and the Welsh language, as well too as social class.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn gwneud argymhellion mewn perthynas â nodweddion gwarchodedig a’r Gymraeg, ac hefyd o ran dosbarth cymdeithasol.

en-gb	A summary analysis of the first data of the 2021 Census is attached.
cy-gb	Ceir atodiad sy’n cynnwys dadansoddiad cryno o ddata cyntaf Cyfrifiad 2021.

en-gb	A full breakdown of the census in Welsh-speaking communities will be prepared when all the statistics are available.
cy-gb	Bydd dadansoddiad llawn o’r cyfrifiad mewn cymunedau Cymraeg yn cael ei baratoi pan mae’r ystadegau i gyd ar gael.

en-gb	1 Introduction:
cy-gb	1 Cyflwyniad:

en-gb	the work of the Commission
cy-gb	gwaith y Comisiwn

en-gb	The Commission for Welsh-speaking Communities was established in August 2022 with the aim of making recommendations to strengthen public policy to support linguistic sustainability in Welsh-speaking communities.
cy-gb	Sefydlwyd y Comisiwn Cymunedau Cymraeg gan Lywodraeth Cymru ym mis Awst 2022 gyda’r nod o wneud argymhellion er mwyn cryfhau polisi cyhoeddus o ran cynaliadwyedd ieithyddol mewn cymunedau Cymraeg.

en-gb	The Government has also asked the Commission to provide a breakdown of the 2021 Census results as part of evidence gathering for further action.
cy-gb	Mae’r Llywodraeth hefyd wedi gofyn i’r Comisiwn gynnig dadansoddiad o ganlyniadau Cyfrifiad 2021 fel rhan o’r gwaith o gynnull tystiolaeth ar gyfer gweithredu pellach.

en-gb	In addition, the Government asked the Commission to provide views on public policy that is being developed, specifically on the development of the Welsh Language Communities Housing Plan and in the context of developing a white paper on the Welsh Language Education Bill.
cy-gb	Yn ogystal â hyn, gofynnodd y Llywodraeth i’r Comisiwn gynnig barn ar bolisi cyhoeddus sy’n cael ei ddatblygu, ac yn benodol o ran datblygiad y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg ac yng nghyd-destun datblygu papur gwyn ar y Bil Addysg Gymraeg.

en-gb	In terms of offering advice on the development of the Welsh Language Communities Housing Plan and in the context of the Welsh Language Education Bill, the Commission has made suggestions to Welsh Ministers.
cy-gb	O ran cynnig cyngor am ddatblygiad y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg ac yng nghyd-destun y Bil Addysg Gymraeg, mae’r Comisiwn wedi cyflwyno awgrymiadau i Weinidogion Cymru.

en-gb	The Government expects that the Commission’s final recommendations will be published in the form of a report by August 2024.
cy-gb	Disgwyliad y Llywodraeth yw y bydd argymhellion terfynol y Comisiwn yn cael eu cyhoeddi ar ffurf adroddiad erbyn mis Awst 2024.

en-gb	These are intended for communities where Welsh is the majority language, or where this has been the case until relatively recently.
cy-gb	Bwriedir y rhain ar gyfer cymunedau lle mae’r Gymraeg yn iaith y mwyafrif, neu lle mae hyn wedi bod yn wir tan yn gymharol ddiweddar.

en-gb	There will then be a second phase of the Commission’s work which will scrutinise Welsh as a social language in other parts of Wales.
cy-gb	Cynhelir wedyn ail gam i waith y Comisiwn a fydd yn craffu ar y Gymraeg fel iaith gymdeithasol mewn rhannau eraill o Gymru.

en-gb	This phase will be completed by 2026.
cy-gb	Bydd y cam hwn wedi cael ei gwblhau erbyn 2026.

en-gb	The Commission is keen for its recommendations to be based on appropriate expertise, and for the evidence-gathering process to be open and transparent, a process to which everyone can contribute.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn awyddus fod ei argymhellion yn seiliedig ar arbenigedd priodol, a bod y broses o gynnull tystiolaeth yn un agored a thryloyw; yn broses y gall pawb gyfrannu iddi.

en-gb	With that in mind, the Commission launched a call for evidence in November 2022.
cy-gb	Gyda hynny mewn golwg, lansiodd y Comisiwn alwad am dystiolaeth ym mis Tachwedd 2022.

en-gb	The call ended in January this year.
cy-gb	Daeth yr alwad i ben ym mis Ionawr eleni.

en-gb	We received 179 responses, a summary of which was published in May.
cy-gb	Daeth 179 o ymatebion i law, a chyhoeddwyd crynodeb ohonynt ym mis Mai.

en-gb	These responses have been invaluable to us as a Commission, and we thank everyone who submitted evidence.
cy-gb	Bu’r ymatebion hyn yn amhrisiadwy i ni fel Comisiwn, ac rydym yn diolch i bawb gyflwynodd dystiolaeth.

en-gb	As a result of this call for evidence, and following meetings of the Commission held regularly since August last year, we are now publishing a Position Paper exploring some of our initial observations.
cy-gb	Yn sgil yr alwad hon am dystiolaeth, ac yn dilyn cyfarfodydd y Comisiwn a gynhelid yn rheolaidd ers mis Awst y llynedd, cyhoeddir yn awr Bapur Safbwynt yn archwilio rhai o’n casgliadau cychwynnol.

en-gb	This Position Paper does not aim to make policy recommendations.
cy-gb	Nid nod y Papur Safbwynt hwn yw gwneud argymhellion polisi.

en-gb	That will be done in the final report.
cy-gb	Bydd hynny’n digwydd yn yr adroddiad terfynol.

en-gb	It aims to discuss principles and ideas in different policy areas that may form the basis of full and detailed recommendations.
cy-gb	Ei nod yw trafod egwyddorion a syniadau mewn gwahanol feysydd polisi a allai fod yn sail i argymhellion llawn a manwl.

en-gb	2 Language planning principles
cy-gb	2 Egwyddorion cynllunio ieithyddol

en-gb	The Commission believes that language is a social phenomenon as it is intended to allow people to communicate with each other.
cy-gb	Cred y Comisiwn mai ffenomen gymdeithasol yw iaith gan mai ei diben yw caniatáu i bobl gyfathrebu â’i gilydd.

en-gb	This happens in a social context.
cy-gb	Digwydd hyn mewn cyd-destun cymdeithasol.

en-gb	The social context in which the Welsh language can be used can be highly varied.
cy-gb	Gall y cyd-destun cymdeithasol lle defnyddir y Gymraeg fod yn dra amrywiol.

en-gb	It can be rural, urban or civic, it can happen in a community where the majority can speak Welsh, or in a community where it is a minority language.
cy-gb	Gall fod yn wledig, yn drefol neu’n ddinesig; gall ddigwydd mewn cymuned lle mae’r mwyafrif yn medru ei siarad, neu mewn cymuned lle mae hi’n iaith y lleiafrif.

en-gb	The social context may be a geographical community, or in some places it may be a network within a wider community.
cy-gb	Gall fod mai’r cyd-destun cymdeithasol yw cymuned ddaearyddol, neu mewn rhai mannau gall fod yn rhwydwaith mewn cymuned ehangach.

en-gb	It may be an online community, or a print community.
cy-gb	Gall fod yn gymuned ar-lein, neu’n gymuned brint.

en-gb	Other considerations are important.
cy-gb	Mae ystyriaethau eraill yn bwysig.

en-gb	The use of Welsh can vary by language of household, language of neighbourhood, language of education, language of economic sector, and other factors such as age and social class are crucial.
cy-gb	Gall defnydd o’r Gymraeg amrywio yn ôl iaith aelwyd, iaith cymdogaeth, iaith addysg, iaith sector economaidd ac mae ffactorau eraill megis oedran a dosbarth cymdeithasol yn hollbwysig.

en-gb	The Commission believes that all social contexts in which the Welsh language is used are valuable, and that Welsh speakers are of equal value wherever they live, and whatever their characteristics.
cy-gb	Cred y Comisiwn fod pob un cyd-destun cymdeithasol lle defnyddir y Gymraeg yn werthfawr, a bod siaradwyr Cymraeg gyfwerth â’i gilydd lle bynnag maen nhw’n byw, a beth bynnag yw eu nodweddion.

en-gb	The Commission is committed to the fundamental principle that Welsh is a national language that belongs to everyone in Wales, and it belongs too to its speakers in the rest of the world.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn ymrwymedig i’r egwyddor sylfaenol fod y Gymraeg yn iaith genedlaethol sy’n perthyn i bawb yng Nghymru, ac mae’n eiddo i’w siaradwyr yng ngweddill y byd hefyd.

en-gb	But whatever the context in which the Welsh language is used, its use is shaped by social conditions.
cy-gb	Ond beth bynnag y cyd-destun lle caiff y Gymraeg ei harfer, mae’r defnydd ohoni’n cael ei siapio gan amodau cymdeithasol.

en-gb	That is why language use patterns vary so widely in Wales between, as well as within, different communities.
cy-gb	Dyna sy’n esbonio pam fod patrymau defnydd iaith yn amrywio cymaint yng Nghymru rhwng gwahanol gymunedau, yn ogystal ag oddi mewn iddynt.

en-gb	Language use patterns have also changed over time.
cy-gb	Mae patrymau defnydd iaith wedi newid hefyd dros amser.

en-gb	Broadly speaking, the pattern has been a gradual (and occasionally sudden) language shift from Welsh to English over a number of decades.
cy-gb	Yn fras, y patrwm fu shifft iaith graddol (a sydyn ar adegau) o’r Gymraeg i’r Saesneg dros nifer o ddegawdau.

en-gb	In 1891, the first census in which questions were asked about the ability to speak Welsh, the majority of people in Wales could speak Welsh, almost everyone could speak the language in vast parts of Wales, and in many areas there was a Welsh monoglot majority.
cy-gb	Yn 1891, y cyfrifiad cyntaf lle holwyd am y gallu i siarad Cymraeg, roedd gan fwyafrif pobl Cymru allu yn y Gymraeg, ac mewn rhannau helaeth o Gymru, roedd pawb bron yn medru’r iaith, ac mewn sawl ardal roedd y mwyafrif yn uniaith Gymraeg.

en-gb	Between 1891 and the Second World War, the population in Welsh-speaking areas became increasingly bilingual although the Welsh language remained the customary language of a large majority.
cy-gb	Rhwng 1891 a’r Ail Ryfel Byd, daeth y boblogaeth mewn ardaloedd Cymraeg yn gynyddol ddwyieithog er i’r Gymraeg aros yn iaith arferedig mwyafrif mawr.

en-gb	From the 1940s onwards, the non-Welsh-speaking population grew in Welsh-speaking areas, resulting in Anglicisation on the periphery and then in the interior of these districts.
cy-gb	O’r 1940au ymlaen, cynyddai’r boblogaeth ddi-Gymraeg yn yr ardaloedd Cymraeg, gyda Seisnigo ar gyrion, ac yna ym mherfeddwlad, yr ardaloedd hyn.

en-gb	As a result of these long-term processes, the Welsh language is weaker as a territorial community language today than ever.
cy-gb	O ganlyniad i’r prosesau hirdymor hyn, mae’r Gymraeg heddiw yn wannach fel iaith gymunedol diriogaethol nag y bu erioed.

en-gb	If current trends persist, it is not impossible that it might eventually disappear as a community language used across a wide territory.
cy-gb	Pe bai tueddiadau presennol yn parhau, nid yw’n amhosib y gall maes o law ddiflannu fel iaith gymunedol a arferir dros diriogaeth eang.

en-gb	The history of the Welsh language’s relationship with different social groups is complex.
cy-gb	Mae hanes ymwneud y Gymraeg â gwahanol grwpiau cymdeithasol yn gymhleth.

en-gb	In some areas of Wales, and perhaps particularly in some of our communities where Welsh is spoken more widely, it is possible to identify some sociological trends that are more likely to be associated with Welsh speakers, particular patterns in terms of the economy, employment, land use, and relationships with some socio-economic domains.
cy-gb	Mewn rhai mannau yng Nghymru, ac yn enwedig efallai yn rhai o’n cymunedau mwy Cymraeg, mae modd adnabod rhai tueddiadau cymdeithasegol sydd yn fwy tebygol o fod yn gysylltiedig â siaradwyr Cymraeg, patrymau neilltuol o ran yr economi, cyflogaeth, defnydd tir, a pherthynas â rhai meysydd sosioeconomaidd.

en-gb	This has been demonstrated in academic studies of Welsh speakers which attempt to identify them as a social group, such as 'Language Planning and Language Use:
cy-gb	Dangoswyd hyn mewn astudiaethau academaidd o siaradwyr Cymraeg sydd yn ceisio eu hadnabod fel grŵp cymdeithasol megis 'Language Planning and Language Use:

en-gb	Welsh in a Global Age' (2000).
cy-gb	Welsh in a Global Age' (2000).

en-gb	Although we have limited empirical evidence in the field, there is still a feeling among many Welsh speakers that the Welsh-speaking group (taken as a whole) experience relative disadvantage in some of these socio-economic domains in some parts of Wales.
cy-gb	Er mai dim ond hyn a hyn o dystiolaeth empeiraidd sydd gennym yn y maes, ceir ymdeimlad o hyd ymysg llawer o siaradwyr Cymraeg fod y grŵp sy’n siarad Cymraeg (o’i gymryd yn ei gyfanrwydd) yn profi anfantais cymharol mewn rhai o’r meysydd sosioeconomaidd hyn mewn rhai ardaloedd o Gymru.

en-gb	That has certainly been the perception behind some recent public discussions, such as debates about fair access to certain essential resources, such as housing in communities where there are high numbers of second homes.
cy-gb	Yn sicr, dyna fu’r canfyddiad wrth gefn rhai trafodaethau cyhoeddus diweddar, megis dadleuon am fynediad teg i rai adnoddau hanfodol, megis tai mewn cymunedau lle ceir nifer uchel o ail gartrefi.

en-gb	Given the geographical location of Welsh-speaking communities far from the centres of power and major economic markets of Britain, and also the history of Welsh speakers as a minoritised group over a period of centuries, such a perception should hardly be unexpected.
cy-gb	O ystyried lleoliad daearyddol y cymunedau Cymraeg yn bell o ganolfannau grym a phrif farchnadoedd economaidd Prydain, ac hefyd hanes siaradwyr Cymraeg fel grŵp lleiafrifedig dros ganrifoedd lawer, go brin y dylai canfyddiad o’r fath fod yn annisgwyl.

en-gb	However, the evidence for a direct connection between such disadvantage and the ability to speak Welsh today is unclear, and in matters such as economic development and housing policy, the exact nature of the relationship between development and its impact on the Welsh language is not entirely clear either.
cy-gb	Mae’r dystiolaeth o ran cyswllt uniongyrchol rhwng anfantais o’r fath a’r gallu i siarad Cymraeg heddiw yn aneglur serch hynny, ac mewn meysydd fel datblygu economaidd a pholisi tai, nid yw’n hollol glir ychwaith beth yw union natur y berthynas rhwng datblygiadau a’u heffaith ar y Gymraeg.

en-gb	This is partly due to a lack of research in the field, and partly because tracking such connections in all their complexity is extremely difficult.
cy-gb	Mae hyn yn rhannol oherwydd prinder ymchwil yn y maes, ac yn rhannol am fod olrhain cysylltiadau o’r fath yn eu holl gymhlethdod yn eithriadol o anodd.

en-gb	However, the result of all these processes is that the debate on Welsh-speaking communities often turns on the issue of social equity in matters such as the housing market, the economy and so forth.
cy-gb	Fodd bynnag, canlyniad yr holl brosesau hyn yw fod y drafodaeth ynghylch cymunedau Cymraeg yn ymwneud yn aml â thegwch cymdeithasol mewn meysydd fel y farchnad dai, yr economi ac yn y blaen.

en-gb	Although evidence showing a direct link between specific policy actions and the Welsh language is not available in every case, it seems reasonable to the Commission that we can reach some general conclusions.
cy-gb	Er nad yw’r dystiolaeth am gyswllt uniongyrchol rhwng camau polisi penodol a’r Gymraeg ar gael bob tro, mae’n ymddangos yn rhesymol i’r Comisiwn y gallwn ddod i rai casgliadau cyffredinol.

en-gb	2.1 Some initial general conclusions
cy-gb	2.1 Rhai casgliadau cyffredinol cychwynnol

en-gb	Language is a phenomenon used between people, as well as a characteristic which belongs to individuals, and linguistic practices are therefore associated with the interaction of a group of speakers with one another, rather than simply being a characteristic of speakers as entities in isolation.
cy-gb	Ffenomen yw iaith a arferir rhwng pobl, yn ogystal â bod yn nodwedd sy’n perthyn i unigolyn ar ei ben ei hun, ac mae arferion ieithyddol yn gysylltiedig felly â chyd-ymwneud grŵp o siaradwyr, yn hytrach na bod yn nodwedd yn unig ar siaradwyr fel endidau ar eu pennau eu hunain.

en-gb	Therefore, for the Commission for Welsh-speaking Communities, the consolidation of social contexts and conditions that facilitate the acquisition and use of language is at the heart of language planning.
cy-gb	I’r Comisiwn Cymunedau Cymraeg felly, craidd cynllunio ieithyddol yw cyfnerthu cyd-destunau ac amodau o blaid caffael a defnyddio’r iaith.

en-gb	To achieve this, it is necessary to identify factors which destabilise the Welsh-language group, and respond to them through public policy.
cy-gb	I sicrhau hynny, mae angen adnabod ffactorau sy’n dadsefydlogi’r grŵp iaith Cymraeg, ac ymateb iddynt drwy bolisi cyhoeddus.

en-gb	This will be central to recommendations made in the final report.
cy-gb	Dyna fydd yn greiddiol i’r argymhellion a wneir yn yr adroddiad terfynol.

en-gb	Our work will be based on some general observations:
cy-gb	Bydd ein gwaith yn seiliedig ar rai casgliadau cyffredinol:

en-gb	sustainability in areas where there is a high density of Welsh speakers is essential in order to maintain the Welsh language as a community language
cy-gb	mae cynaliadwyedd mewn ardaloedd lle ceir dwysedd uchel o siaradwyr Cymraeg yn hanfodol er mwyn cynnal y Gymraeg fel iaith gymunedol

en-gb	promoting effective language acquisition and social use is vital
cy-gb	mae hyrwyddo caffael a defnydd iaith yn effeithiol yn hollbwysig

en-gb	promoting social equity in socio-economic domains is likely to be beneficial from a linguistic perspective
cy-gb	mae hyrwyddo tegwch cymdeithasol mewn meysydd sosioeconomaidd yn debyg o fod yn llesol o safbwynt ieithyddol

en-gb	increasing the consideration given to the Welsh language within public policy is necessary in order to stabilise and strengthen Welsh as a community language
cy-gb	mae dwysáu’r ystyriaeth a wneir o’r Gymraeg o fewn polisi cyhoeddus yn angenrheidiol er mwyn ei sefydlogi a’i chryfhau fel iaith gymunedol

en-gb	Many of the Commission’s recommendations will stem from these general observations.
cy-gb	Bydd llawer o argymhellion y Comisiwn yn tarddu o’r casgliadau cyffredinol hyn.

en-gb	The Commission believes that there is a general consensus that this is the best way to proceed.
cy-gb	Cred y Comisiwn fod cytundeb cyffredinol mai dyma’r ffordd ymlaen.

en-gb	Almost all submissions to the Commission’s call for evidence raised as their starting point assumptions that strengthening Welsh-speaking communities would be a good thing.
cy-gb	Roedd bron y cwbl o’r ymatebion i alwad y Comisiwn am dystiolaeth yn codi fel eu man cychwyn dybiaethau mai peth da fyddai cryfhau cymunedau Cymraeg.

en-gb	They then went on to suggest different ideas to promote their socio-economic and social well-being, as well too as social equity, and also suggested different ways of promoting social inclusion through more effective Welsh-language learning in the education system.
cy-gb	Wedyn, roedden nhw’n mynd ymlaen i awgrymu gwahanol syniadau ar gyfer hyrwyddo eu budd sosioeconomaidd a chymdeithasol, a thegwch cymdeithasol hefyd, yn ogystal â gwahanol ffyrdd i hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol drwy ddysgu’r Gymraeg yn fwy effeithiol yn y gyfundrefn addysg.

en-gb	2.2 Universal rights of Welsh speakers:
cy-gb	2.2 Hawliau cyfanfydol siaradwyr Cymraeg:

en-gb	developing Welsh as a national language
cy-gb	datblygu’r Gymraeg fel iaith genedlaethol

en-gb	Welsh is a national language with official status throughout Wales affirmed in legislation.
cy-gb	Iaith genedlaethol yw’r Gymraeg a chadarnheir mewn deddfwriaeth bod statws swyddogol iddi ymhob rhan o Gymru.

en-gb	By arguing in favour of strengthening Welsh-speaking communities, it is important to note that we are not in favour of the Welsh language being weakened in any other part of Wales.
cy-gb	Trwy ddadlau dros gryfhau cymunedau Cymraeg, mae’n bwysig nodi nad ydym o blaid gwanhau’r Gymraeg mewn unrhyw ran arall o Gymru.

en-gb	And because of internal networks within Wales, we also note that strengthening the Welsh language in Welsh-speaking communities is likely to have a positive long-term impact across Wales.
cy-gb	Ac oherwydd rhwydweithiau mewnol oddi mewn i Gymru, nodwn hefyd y byddai cryfhau’r Gymraeg mewn cymunedau Cymraeg yn debyg o gael effaith bositif hirdymor ymhob rhan o Gymru.

en-gb	In philosophical terms, the Commission believes that the Welsh language in Wales has some universal characteristics and public policy should reflect this.
cy-gb	Mewn termau athronyddol, cred y Comisiwn fod i’r Gymraeg yng Nghymru rai priodoleddau cyfanfydol a dylai polisi cyhoeddus adlewyrchu hyn.

en-gb	For example, language rights should be universal, they belong to every citizen wherever they live within Wales.
cy-gb	Er enghraifft, dylai hawliau iaith fod yn gyfanfydol, maen nhw’n perthyn i bob un o ddinasyddion Cymru lle bynnag maen nhw’n byw yn y wlad.

en-gb	The Commission wishes to see this realised in practical as well as philosophical terms.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn dymuno gweld hyn yn cael ei wireddu’n ymarferol yn ogystal ag o safbwynt athronyddol.

en-gb	During the second phase of the Commission’s work, which will scrutinise the Welsh language as a social language in other parts of Wales, we will make recommendations to facilitate this.
cy-gb	Yn ystod ail gam gwaith y Comisiwn, a fydd yn craffu ar y Gymraeg fel iaith gymdeithasol mewn rhannau eraill o Gymru, byddwn yn gwneud argymhellion er mwyn hwyluso hyn.

en-gb	Therefore, as we discuss our support for the concept of areas of (higher density) linguistic significance in the next section of this Paper, it is important to note that we do not believe that this will breach the universal rights of Welsh speakers.
cy-gb	Felly, wrth inni drafod yn yr adran nesaf ein cefnogaeth i’r cysyniad o ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch), mae’n bwysig nodi nad ydym yn credu y bydd hyn yn mynd yn groes i hawliau cyfanfydol siaradwyr Cymraeg.

en-gb	The aim of designating areas of (higher density) linguistic significance is to be able to vary public policy in socio-economic and sociolinguistic fields in areas facing language shift to English.
cy-gb	Nod dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yw gallu amrywio polisi cyhoeddus mewn meysydd sosioeconomaidd a sosioieithyddol mewn ardaloedd sy’n wynebu shifft iaith i’r Saesneg.

en-gb	These are policy fields such as: town and country planning, land use, housing, education, community development, economic policy
cy-gb	Meysydd fel cynllunio gwlad a thref, defnydd tir, tai, addysg, datblygu cymunedol a pholisi economaidd yw’r rhain yn bennaf.

en-gb	These policy fields are the main influence on the use of Welsh as a spoken language in everyday life in Welsh-speaking communities.
cy-gb	Y meysydd hyn yw’r dylanwad pennaf ar ddefnydd o’r Gymraeg fel iaith lafar mewn bywyd bob dydd mewn cymunedau Cymraeg.

en-gb	3 Areas of (higher density) linguistic significance
cy-gb	3 Ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)

en-gb	A clear question that arises in relation to the work of the Commission for Welsh-speaking Communities is what constitutes a 'Welsh-speaking community', and what are the implications of this in terms of language planning.
cy-gb	Cwestiwn amlwg sy’n codi yng nghyswllt gwaith y Comisiwn Cymunedau Cymraeg yw beth yn union yw ‘cymuned Gymraeg’, a beth yw goblygiadau hyn o safbwynt cynllunio ieithyddol.

en-gb	The Commission’s terms of reference describe a Welsh-speaking community as a community ‘where [Welsh] is the language of the majority of the population, or where this has been true until relatively recently.’
cy-gb	Mae cylch gorchwyl y Comisiwn yn disgrifio cymuned Gymraeg fel cymuned ‘lle mae [y Gymraeg] yn iaith mwyafrif y boblogaeth, neu lle mae hyn wedi bod yn wir tan yn gymharol ddiweddar.’

en-gb	However, this wording is intended to set out the Commission’s area of work, and is not a definition for public policy.
cy-gb	Fodd bynnag, geiriad yw hwn er mwyn gosod maes gwaith y Comisiwn, nid diffiniad ar gyfer polisi cyhoeddus.

en-gb	3.1 The importance of the density of Welsh speakers in particular communities
cy-gb	3.1 Pwysigrwydd dwysedd siaradwyr Cymraeg mewn cymunedau neilltuol

en-gb	The density of Welsh speakers locally is important in terms of language planning.
cy-gb	Mae dwysedd siaradwyr Cymraeg yn lleol yn bwysig o safbwynt cynllunio ieithyddol.

en-gb	It is possible to live a full and comprehensive life through the medium of Welsh in contexts where it is the language of a relatively small minority, as shown by the history of the Welsh language in Cardiff, for example, and before that in Liverpool.
cy-gb	Mae modd byw bywyd helaeth a llawn trwy gyfrwng y Gymraeg mewn cyd-destunau lle mae hi’n iaith lleiafrif cymharol fychan, fel y dengys hanes y Gymraeg yng Nghaerdydd, er enghraifft, a chyn hynny yn Lerpwl.

en-gb	That depends on the nature of social networks that are sometimes linguistic in nature.
cy-gb	Dibynna hynny ar natur rhwydweithiau cymdeithasol sydd weithiau’n ieithyddol eu natur.

en-gb	But in areas where Welsh is a territorial community language, there are opportunities to use Welsh outside such specific networks, or there may be more networks available.
cy-gb	Ond mewn ardaloedd lle mae’r Gymraeg yn iaith gymunedol diriogaethol, mae cyfleoedd i ddefnyddio’r Gymraeg y tu allan i rwydweithiau penodol o’r fath, neu gall fod mwy o rwydweithiau ar gael.

en-gb	There is also often a higher likelihood of the Welsh language being passed on from one generation to the next.
cy-gb	Yn aml hefyd, mae tebygolrwydd uwch y bydd y Gymraeg yn cael ei throsglwyddo rhwng cenedlaethau.

en-gb	In areas where the Welsh language is very strong, it is often the default language of social interaction within the community.
cy-gb	Mewn ardaloedd lle mae’r Gymraeg yn gryf iawn, y Gymraeg yn aml yw iaith ddiofyn cyfathrebu cymdeithasol y gymuned.

en-gb	In terms of public policy, it is important to note that the Welsh Government's commitment in 'Cymraeg 2050:
cy-gb	O safbwynt polisi cyhoeddus, mae’n bwysig nodi ymrwymiad Llywodraeth Cymru yn 'Cymraeg 2050:

en-gb	A Million Welsh Speakers' is for ‘the percentage of the population that speaks Welsh daily, and can speak more than just a few words of Welsh, to increase from 10 per cent (in 2013 to 2015) to 20 per cent by 2050.’
cy-gb	Miliwn o Siaradwyr' fod ‘canran y boblogaeth sy’n siarad Cymraeg bob dydd, ac sy’n gallu siarad mwy nag ychydig eiriau o Gymraeg, i gynyddu o 10 y cant (yn 2013 i 2015) i 20 y cant erbyn 2050.’

en-gb	The Commission believes that the density of Welsh speakers in Welsh-speaking communities is associated with its frequency of use in those communities, and that this has national implications in terms of reaching targets for Welsh language use.
cy-gb	Barn y Comisiwn yw fod dwysedd siaradwyr Cymraeg mewn cymunedau Cymraeg yn gysylltiedig ag amlder y defnydd ohoni yno, a bod i hyn oblygiadau cenedlaethol o ran cwrdd â thargedau o ran defnydd o’r Gymraeg.

en-gb	As a result, nurturing communities with high densities of Welsh speakers is central to the government’s language strategy and to language planning in general.
cy-gb	O ganlyniad, mae meithrin cymunedau sydd â dwysedd uchel o siaradwyr Cymraeg yn ganolog i strategaeth iaith y llywodraeth ac i gynllunio ieithyddol yn gyffredinol.

en-gb	3.2 Areas of linguistic significance or sensitivity:
cy-gb	3.2 Ardaloedd o arwyddocâd neu sensitifrwydd ieithyddol:

en-gb	history of a concept
cy-gb	hanes cysyniad

en-gb	The concept of areas of linguistic significance or sensitivity has been part of the discussion about holistic language planning since the days of the Welsh Language Board.
cy-gb	Bu’r cysyniad o ardaloedd o arwyddocâd neu sensitifrwydd ieithyddol yn rhan o’r drafodaeth am gynllunio ieithyddol holistaidd ers dyddiau Bwrdd yr Iaith Gymraeg.

en-gb	In a document from 2005, for example, 'Planning and the Welsh Language:
cy-gb	Mewn dogfen o 2005, er enghraifft, 'Cynllunio a’r Iaith Gymraeg:

en-gb	The Way Forward', which was a summary of work undertaken by a consortium of organisations including local authorities, the Welsh Language Board and the Welsh Assembly Government (as it was then known), ‘defined Areas of Linguistic Sensitivity’ are discussed in the context of implementing planning policies within the context of Welsh language policy.
cy-gb	Y Ffordd Ymlaen', a oedd yn grynodeb o waith a wnaed gan gonsortiwm o sefydliadau gan gynnwys awdurdodau lleol, Bwrdd yr Iaith Gymraeg a Llywodraeth Cynulliad Cymru (fel y’i gelwid bryd hynny), trafodir ‘Ardaloedd Ieithyddol Sensitif diffiniedig’ yng nghyd-destun gweithredu polisïau cynllunio ym maes y Gymraeg.

en-gb	The term is also found in the early 2010s in order to promote language planning in areas that faced language shift.
cy-gb	Fe’i ceir hefyd ar dechrau’r 2010au er mwyn hyrwyddo cynllunio ieithyddol mewn ardaloedd a oedd yn wynebu shifft iaith.

en-gb	For example, the Welsh Language Board towards the end of its life referred to the Aman-Tawe area as an ‘area of linguistic sensitivity’ and wanted to use the concept in order to promote language planning in the area across county borders.
cy-gb	Er enghraifft, bu Bwrdd yr Iaith Gymraeg tua diwedd ei oes yn cyfeirio at ardal Aman-Tawe fel ‘ardal o sensitifrwydd ieithyddol’ ac roedd am ddefnyddio’r cysyniad er mwyn hyrwyddo cynllunio ieithyddol yn yr ardal ar draws ffiniau sirol.

en-gb	The term sometimes appears in policy documents by local authorities.
cy-gb	Weithiau, ymddengys mewn dogfennau polisi gan awdurdodau lleol.

en-gb	For example, Cyngor Gwynedd used the term ‘areas of linguistic significance’ recently when handling the investment of the Welsh Medium Education Capital Grant to improve the resources and infrastructure of some of its schools.
cy-gb	Er enghraifft, bu i Gyngor Gwynedd ddefnyddio’r term ‘ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol’ yn ddiweddar wrth ymdrin â buddsoddi Grant Cyfalaf Addysg Cyfrwng Cymraeg ar gyfer gwella adnoddau ac isadeiledd rhai o’i hysgolion.

en-gb	However, references are mainly made to areas of linguistic sensitivity or significance in Local Development Plans.
cy-gb	Yn bennaf, fodd bynnag, ceir cyfeiriadau at ardaloedd o sensitifrwydd neu arwyddocâd ieithyddol mewn Cynlluniau Datblygu Lleol.

en-gb	But in a document, 'Planning and the Welsh Language:
cy-gb	Ond yn ei ddogfen, 'Cynllunio a’r Gymraeg:

en-gb	a survey of planning authority procedures in Wales' (2019), the Welsh Language Commissioner suggested that there is confusion, or at least uncertainty, as to how this concept is used.
cy-gb	arolwg o weithdrefnau awdurdodau cynllunio Cymru' (2019), awgrymodd Comisiynydd y Gymraeg fod dryswch, neu o leiaf ansicrwydd, o ran sut y defnyddir y cysyniad hwn.

en-gb	The Commissioner quotes an unnamed planning authority:
cy-gb	Mae’r Comisiynydd yn dyfynnu awdurdod cynllunio nas enwir:

en-gb	We understand that there is no definition of linguistically sensitive areas currently in place, although authorities are free to define these areas as they wish.
cy-gb	Rydym yn deall nad oes diffiniad o ardaloedd o sensitifrwydd ieithyddol ar gael ar hyn o bryd, er bod gan awdurdodau y rhyddid i ddiffinio ardaloedd o’r fath yn ôl eu dymuniad.

en-gb	But this can lead to inconsistencies and a failure to identify some areas as being linguistically sensitive, where they should be identified as such, or vice versa.
cy-gb	Ond mae hyn yn gallu arwain at anghysondebau a methiant i weld fod rhai ardaloedd yn ieithyddol sensitif, ble y dylen nhw fod wedi cael eu cydnabod felly, neu vice versa.

en-gb	In response to the Commission’s call for evidence, some bodies sought further guidance from the Welsh Government.
cy-gb	Wrth ymateb i alwad y Comisiwn am dystiolaeth, roedd rhai cyrff yn gofyn am arweiniad pellach oddi wrth Lywodraeth Cymru.

en-gb	Eryri National Park Authority said, for example, that it would be desirable to ‘get clearer guidance on what is meant in terms of areas of linguistic sensitivity or significance.’
cy-gb	Dywedodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri, er enghraifft, y byddai’n ddymunol ‘cael arweiniad cliriach ar beth olygir o ran ardaloedd o sensitifrwydd neu arwyddocâd ieithyddol.’

en-gb	The concept of areas of linguistic significance or sensitivity has been part of policy debate, and policy itself to some extent, for almost twenty years.
cy-gb	Mae’r cysyniad o ardaloedd o arwyddocâd neu sensitifrwydd ieithyddol yn rhan o’r drafodaeth am bolisi, ac i ryw raddau bolisi ei hun, ers ymron i ugain mlynedd.

en-gb	However, the use of the term has been patchy and inconsistent.
cy-gb	Ond bu’r defnydd o’r term yn dameidiog ac anghyson.

en-gb	The Commission believes that this concept should now be defined and introduced to language policy in Wales in a structured manner.
cy-gb	Cred y Comisiwn y dylid yn awr roi trefn ar y cysyniad hwn, a’i gyflwyno i fyd polisi iaith yng Nghymru mewn modd cynlluniedig.

en-gb	3.3 Accepting the principle of designating areas of linguistic significance
cy-gb	3.3 Derbyn yr egwyddor o ddynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol

en-gb	The Commission supports the designation of areas of linguistic significance in order to support Welsh as a community language.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o blaid dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol er mwyn cefnogi’r Gymraeg fel iaith gymunedol.

en-gb	Without such intervention, it is likely that the Welsh language will continue to decline in its heartlands.
cy-gb	Heb ymyrraeth o’r fath, y tebygolrwydd yw mai parhau i ddirywio a wna’r Gymraeg yn ei chadarnleoedd.

en-gb	3.4 Inclusive terminology
cy-gb	3.4 Terminoleg cynhwysol

en-gb	The Commission’s terms of reference require it to ‘[identify] areas of linguistic sensitivity where policy intervention may be required in order to support and strengthen the Welsh language as a community language.’
cy-gb	Mae cylch gorchwyl y Comisiwn yn gofyn iddo ‘adnabod ardaloedd o sensitifrwydd ieithyddol lle y gall fod angen ymyrraeth bolisi er mwyn cefnogi a chryfhau’r Gymraeg fel iaith gymunedol’.

en-gb	As part of that process, the Commission considered what terminology should be used when referring to such areas.
cy-gb	Yn rhan o’r broses honno, bu’r Comisiwn yn ystyried pa derminoleg y dylid ei ddefnyddio wrth gyfeirio at ardaloedd o’r fath.

en-gb	The Commission prefers ‘linguistic significance’ to ‘linguistic sensitivity’ as a term.
cy-gb	Mae’n well gan y Comisiwn y term ‘arwyddocâd ieithyddol’ na ‘sensitifrwydd ieithyddol’.

en-gb	The Commission also notes that all communities where the Welsh language is spoken are of linguistic significance or sensitivity to those who live there.
cy-gb	Mae’r Comisiwn hefyd yn nodi fod pob cymuned lle siaredir y Gymraeg o arwyddocâd neu sensitifrwydd ieithyddol i’r sawl sy’n byw yno.

en-gb	The Welsh language heartlands are not unique because they alone are ‘significant’ or ‘sensitive’, but because they are ‘significant’ or ‘sensitive’ in a particular way.
cy-gb	Nid yw cadarnleoedd y Gymraeg yn unigryw am eu bod yn ‘arwyddocaol’ neu ‘sensitif’ ond am eu bod yn ‘arwyddocaol’ neu ‘sensitif’ mewn ffordd benodol.

en-gb	Welsh is a networked community language throughout Wales.
cy-gb	Mae’r Gymraeg yn iaith gymunedol rwydweithiol ymhob rhan o Gymru.

en-gb	But it is not a community language everywhere in Wales in a context where there is a high density of speakers as a percentage of the local population.
cy-gb	Ond nid yw’n iaith gymunedol ymhob man yng Nghymru mewn cyd-destun lle ceir dwysedd uchel o siaradwyr fel canran o’r boblogaeth yn lleol.

en-gb	In order to refer to the areas discussed in this Position Paper in an objective and inclusive way, and to emphasise that the Welsh language is significant wherever it is spoken, the Commission favours using a term that makes this clear.
cy-gb	Er mwyn cyfeirio at yr ardaloedd a drafodir yn y Papur Safbwynt hwn mewn modd gwrthrychol a chynhwysol, ac er mwyn pwysleisio fod y Gymraeg o arwyddocâd ymhob man lle caiff ei siarad, mae’r Comisiwn yn ffafrio defnyddio term sy’n gwneud hyn yn eglur.

en-gb	The term the Commission wishes to use to refer to these areas is ‘areas of (higher density) linguistic significance’.
cy-gb	Y term mae’r Comisiwn am ei ddefnyddio er mwyn cyfeirio at yr ardaloedd hyn yw ‘ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)’.

en-gb	This would allow other areas of Wales to be referred to as ‘areas of (lower density) linguistic significance’.
cy-gb	Byddai hyn yn caniatáu cyfeirio at ardaloedd eraill o Gymru fel ‘ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd is)’.

en-gb	In its current work, it is not part of the Commission’s remit to consider whether this would be appropriate, but by using inclusive terminology, the Commission is creating a space that would allow this to happen.
cy-gb	Nid yw ystyried priodoldeb hynny yn rhan o gylch gorchwyl y Comisiwn yn ei waith presennol, ond wrth arddel terminoleg cynhwysol, mae’r Comisiwn yn creu gofod a fyddai’n caniatáu i hynny ddigwydd.

en-gb	The fundamental point is that ‘lower density’ areas are also areas where the Welsh language is significant.
cy-gb	Y pwynt sylfaenol yw bod ardaloedd ‘dwysedd is’ hefyd yn ardaloedd lle mae’r Gymraeg yn arwyddocaol.

en-gb	‘Higher density’ and ‘lower density’ are technical terms for identifying the possibility of varying public policy in a way that responds to relevant sociolinguistic circumstances.
cy-gb	Termau technegol yw ‘dwysedd uwch’ a ‘dwysedd is’ ar gyfer adnabod y posibilrwydd o amrywio polisi cyhoeddus mewn modd sy’n ymateb i amgylchiadau sosioieithyddol perthnasol.

en-gb	They are not statements about the validity of the Welsh language in any particular area.
cy-gb	Nid datganiadau ydynt am ddilysrwydd y Gymraeg mewn unrhyw ardal benodol.

en-gb	3.5 The purpose of areas of (higher density) linguistic significance
cy-gb	3.5 Pwrpas ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)

en-gb	Designating areas of (higher density) linguistic significance would provide a strong mechanism for:
cy-gb	Byddai dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yn rhoi sylfaen gadarn ar gyfer:

en-gb	In order to give an idea of how such a designation could be used, the Commission has set out some possible ideas within specific policy fields below.
cy-gb	Er mwyn rhoi blas o sut y gellid defnyddio dynodiad o’r fath, mae’r Comisiwn yn nodi isod rai syniadau posib o fewn meysydd penodol.

en-gb	This is not a definitive list, and some of these suggestions may be omitted, or added to, in our final report.
cy-gb	Nid rhestr derfynol yw hon, ac mae’n bosib y gellid yn ein hadroddiad terfynol hepgor rai o’r awgrymiadau, neu ychwanegu atynt.

en-gb	Its main objective is to give examples of the possible benefits of designating areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Ei brif amcan yw rhoi enghreifftiau o fuddion posib dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Provision of resources:
cy-gb	Darparu adnoddau:

en-gb	areas of (higher density) linguistic significance could provide a context for the strategic provision of resources to reverse language shift.
cy-gb	gallai ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) greu cyd-destun ar gyfer darparu adnoddau mewn modd strategol i wrthdroi shifft iaith.

en-gb	It would also facilitate the most effective use of existing resources within these areas.
cy-gb	Byddai hefyd yn hwyluso defnyddio adnoddau presennol oddi mewn i’r ardaloedd hyn yn y dull mwyaf effeithiol posib.

en-gb	Education:
cy-gb	Addysg:

en-gb	areas of (higher density) linguistic significance could be used in order to assess and set various targets in language policy in education.
cy-gb	gellid defnyddio ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) er mwyn asesu a gosod targedau amrywiol ym maes polisi iaith addysg.

en-gb	This is particularly important in the context of a category continuum for the language medium of schools.
cy-gb	Mae hyn yn arbennig o bwysig yng nghyd-destun continwwm categori o ran cyfrwng iaith ysgolion.

en-gb	Economy:
cy-gb	Economi:

en-gb	areas of (higher density) linguistic significance could be used in the context of economic policy in order to take advantage of opportunities which arise.
cy-gb	gellid defnyddio ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yng nghyd-destun polisi economaidd er mwyn cydio mewn cyfleoedd sy’n cael eu cynnig.

en-gb	This may be at the level of a cluster of counties (for example, ARFOR), at county level, or areas within a county.
cy-gb	Gall hyn fod ar lefel clwstwr o siroedd (er enghraifft, ARFOR), lefel sir, neu ardaloedd oddi mewn i sir.

en-gb	designating areas of (higher density) linguistic significance could provide a context for strategic working, as well too as sharing resources and expertise, across county borders in a way that would be beneficial to the Welsh language.
cy-gb	byddai dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yn medru cynnig cyd-destun ar gyfer gweithio strategol a rhannu adnoddau ac arbenigedd ar draws ffiniau sirol mewn modd a fyddai’n llesol i’r Gymraeg.

en-gb	Community language planning:
cy-gb	Cynllunio ieithyddol cymunedol:

en-gb	in areas of (higher density) linguistic significance, it would be beneficial for language planning to be conducted in the main on the basis of holistic community action.
cy-gb	mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch), byddai’n fanteisiol i gynllunio ieithyddol ddigwydd ar seiliau gweithredu cymunedol holistaidd yn bennaf.

en-gb	By designating such areas, this could be implemented more effectively.
cy-gb	O ddynodi ardaloedd, gellid rhoi hyn ar waith yn fwy effeithiol.

en-gb	identifying areas of (higher density) linguistic significance could facilitate the strategic use of housing policy.
cy-gb	gallai adnabod ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) hwyluso defnyddio polisi tai mewn modd strategol.

en-gb	It may be relevant in relation to the Welsh Language Communities Housing Plan, for example, in order to target policy interventions.
cy-gb	Gallai fod yn berthnasol yng nghyswllt y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg, er enghraifft, er mwyn sicrhau fod ymyraethau polisi yn cael eu targedu.

en-gb	Promotion Standards:
cy-gb	Safonau Hybu:

en-gb	designating areas of (higher density) linguistic significance would enable the identification of areas where Welsh Language (Wales) Measure 2011 Promotion Standards could be used in a particular way to intensify efforts to reverse language shift.
cy-gb	byddai dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yn gallu adnabod ardaloedd lle byddai modd defnyddio Safonau Hybu Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 mewn dull penodol i ddwysáu’r ymdrechion i wrthdroi shifft.

en-gb	Town and country planning:
cy-gb	Cynllunio gwlad a thref:

en-gb	although the idea of areas of linguistic significance or sensitivity is already being used, there is considerable uncertainty and inconsistency regarding its application.
cy-gb	er bod y syniad o ardaloedd o arwyddocâd neu sensitifrwydd ieithyddol yn cael ei arddel eisoes, mae cryn ansicrwydd ac anghysondeb ynglŷn â’r defnydd ohono.

en-gb	Designating areas of (higher density) linguistic significance in a more systematic way could offer greater certainty and consistency in planning policy.
cy-gb	Byddai dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) mewn dull mwy systemataidd yn gallu cynnig mwy o sicrwydd a chysondeb ym maes cynllunio.

en-gb	3.6 Non-variable national policies
cy-gb	3.6 Polisïau cenedlaethol heb amrywiadau

en-gb	While it may be beneficial to implement local variations in policy areas likely to have a sociolinguistic impact, we do not anticipate that all policy matters relating to the Welsh language in these communities will be subject to variation.
cy-gb	Er y gallai fod yn fuddiol gweithredu amrywiadau lleol mewn meysydd polisi sy’n debyg o gael impact sosioieithyddol, nid ydym yn rhagweld y bydd pob pwnc polisi sy’n ymwneud â’r Gymraeg yn y cymunedau hyn yn destun amrywiadau o’r fath.

en-gb	In many policy fields, it may be desirable to have a national policy without local variations.
cy-gb	Mewn sawl maes, gall fod yn ddymunol cael polisi cenedlaethol heb weithredu amrywiadau lleol.

en-gb	Within areas of policy which have a sociolinguistic impact too, some policies will be non-variable.
cy-gb	Oddi mewn i feysydd polisi ag impact sosioieithyddol hefyd, bydd rhai polisïau’n cael eu gweithredu heb amrywiadau.

en-gb	This is not an argument against designating areas of (higher density) linguistic significance as the purpose of the policy is to create the ability to vary policy.
cy-gb	Nid yw hyn yn ddadl yn erbyn dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) gan mai diben y polisi yw creu’r gallu i amrywio polisi.

en-gb	The Commission also believes that the act of designation would affect the climate for policy and implementation in general.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn credu hefyd y byddai’r weithred o ddynodi’n effeithio ar yr hinsawdd ar gyfer polisi a gweithredu’n gyffredinol.

en-gb	Such a designation would be useful even if it was not used in all policy fields.
cy-gb	Byddai dynodiad o’r fath yn ddefnyddiol hyd yn oed pe na châi ei ddefnyddio ymhob maes polisi.

en-gb	3.7 How to designate areas of (higher density) linguistic significance:
cy-gb	3.7 Sut i ddynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch):

en-gb	some initial considerations
cy-gb	rhai ystyriaethau cychwynnol

en-gb	One way of defining areas of (higher density) linguistic significance would be to formulate a top-down definition based on statistical evidence.
cy-gb	Un ffordd o ddiffinio ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) fyddai trwy lunio diffiniad oddi uchod a fyddai’n seiliedig ar dystiolaeth ystadegol.

en-gb	Such evidence could include language statistics from the 2021 Census, but other sources could also be used.
cy-gb	Gallai tystiolaeth o’r fath gynnwys ystadegau iaith Cyfrifiad 2021, ond gellid defnyddio ffynonellau eraill hefyd.

en-gb	Such a definition would seek to identify areas with high densities of Welsh speakers on the basis of a presumption that such areas may have some common characteristics relevant to public policy.
cy-gb	Byddai diffiniad o’r fath yn ceisio adnabod ardaloedd sydd â dwysedd uchel o siaradwyr Cymraeg ar sail rhagdybiaeth y gallai fod gan ardaloedd o’r fath rai nodweddion cyffredin sy’n berthnasol i bolisi cyhoeddus.

en-gb	However, in order to be meaningful from the point of view of public policy, the interpretation of the significance of statistics would have to be embedded in an understanding of the circumstances of the Welsh language group locally.
cy-gb	Fodd bynnag, er mwyn bod yn ystyrlon o safbwynt polisi cyhoeddus byddai’n rhaid gwreiddio’r dehongliad o arwyddocâd ystadegau mewn dealltwriaeth o amgylchiadau’r grŵp iaith Cymraeg yn lleol.

en-gb	This suggests that a policy mechanism with a measure of local autonomy would be required in order to interpret statistics.
cy-gb	Mae hyn yn awgrymu y byddai angen mecanwaith polisi â mesur o awtonomi lleol wrth ddehongli’r ystadegau.

en-gb	Therefore, the Commission would not favour a model that considers statistics as the only benchmark for designating areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Felly, ni fyddai’r Comisiwn yn bleidiol i fodel sy’n ystyried ystadegau fel yr unig feincnod ar gyfer dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	If a benchmark were to refer to a specific percentage of the local population who speak Welsh, we would not be in favour of excluding a community because a slightly lower percentage could speak Welsh, and for that reason alone.
cy-gb	Pe bai meincnod yn cyfeirio at y ganran benodol o’r boblogaeth leol sy’n siarad Cymraeg, ni fyddem o blaid eithrio cymuned am fod canran ychydig yn is yn medru Cymraeg, ac am y rheswm hwnnw’n unig.

en-gb	The Commission is highly sympathetic to the argument that population mobility in everyday life makes defining Welsh-speaking areas based on overly limited geographical considerations difficult and potentially counter-productive.
cy-gb	Mae gan y Comisiwn gryn gydymdeimlad â’r ddadl fod symudoledd poblogaeth mewn bywyd bob dydd yn gwneud diffinio ardaloedd Cymraeg ar sail ystyriaethau daearyddol rhy gyfyng yn anodd ac o bosib yn wrthgynhyrchiol.

en-gb	We would not wish to see non-designated ‘islands’ within relatively wide areas of higher density linguistic significance.
cy-gb	Ni fyddwn yn dymuno gweld ‘ynysoedd’ heb y dynodiad oddi mewn i ardaloedd cymharol eang o arwyddocâd ieithyddol dwysedd uwch.

en-gb	In practical terms, such a situation could be problematic.
cy-gb	O safbwynt ymarferoldeb, gallai sefyllfa o’r fath fod yn broblematig.

en-gb	Areas of (higher density) linguistic significance must be large enough to be meaningful, and for that reason they must have the ability to include communities within them that fall below a certain threshold, but whose inclusion is important because of their geographical location, or perhaps because they are local centres (they may be the location of secondary schools, for example), or for another valid reason.
cy-gb	Mae’n rhaid i ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) fod yn ddigon mawr i fod yn ystyrlon, ac er mwyn hynny bydd yn rhaid fod ganddynt y gallu i gynnwys cymunedau o’u mewn sy’n syrthio o dan drothwy neilltuol, ond sy’n bwysig eu cynnwys oherwydd eu lleoliad daearyddol, neu hwyrach am eu bod yn ganolfannau lleol (o ran lleoliad ysgolion uwchradd, er enghraifft), neu am reswm dilys arall.

en-gb	3.8 Setting a national threshold for designating areas of (higher density) linguistic significance
cy-gb	3.8 Gosod trothwy cenedlaethol ar gyfer dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)

en-gb	Every community in Wales where there is a high density of Welsh speakers is characterised by language shift to some extent, and the science of language planning suggests that it is better to act sooner rather than later.
cy-gb	Nodweddir pob cymuned yng Nghymru lle ceir dwysedd uchel o siaradwyr Cymraeg gan shifft iaith i ryw raddau neu’i gilydd, ac mae gwyddor cynllunio ieithyddol yn awgrymu ei fod yn well gweithredu’n gynt na hwyrach.

en-gb	The Commission would therefore be in favour of designating communities with the highest density of Welsh speakers as areas of (higher density) linguistic significance as well too as Welsh-speaking communities where signs of language shift are more obvious.
cy-gb	Felly, byddai’r Comisiwn o blaid dynodi’r cymunedau â’r dwysedd uchaf o siaradwyr Cymraeg yn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yn ogystal â chymunedau Cymraeg lle mae arwyddion o shifft iaith yn fwy amlwg.

en-gb	In order to do this, the Commission believes that the Welsh Government should set a statistical threshold that would identify communities with a very high density of Welsh speakers.
cy-gb	Er mwyn hynny, mae’r Comisiwn o’r farn y dylai Llywodraeth Cymru osod trothwy ystadegol a fyddai’n adnabod cymunedau sydd â dwysedd uchel iawn o siaradwyr Cymraeg.

en-gb	This would not be the only way of designating areas of (higher density) linguistic significance, but the Commission considers that a national threshold would prevent a situation arising where a local authority (if it had that responsibility) could decide not to designate certain places as areas of (higher density) linguistic significance, even if it was absolutely clear that they should be designated in that way.
cy-gb	Nid dyma fyddai’r unig ffordd o ddynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch), ond mae’r Comisiwn o’r farn y byddai trothwy cenedlaethol yn osgoi sefyllfa lle gallai awdurdod lleol (pe dirprwywyd y cyfrifoldeb iddynt) beidio dynodi rhai lleoedd yn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch), hyd yn oed pe bai’n gwbl amlwg y dylid eu dynodi.

en-gb	For this national threshold, we propose using the 2021 Census, although we could review our approach following the results of the joint work between the Welsh Government and the Office for National Statistics on how best to interpret statistical sources about the Welsh language.
cy-gb	Ar gyfer y trothwy cenedlaethol hwn, rydym yn cynnig defnyddio Cyfrifiad 2021, er y gallem adolygu ein penderfyniad yn sgil canlyniadau’r gwaith ar y cyd rhwng Llywodraeth Cymru a’r Swyddfa Ystadegau Gwladol ynghylch sut orau i ddehongli ffynonellau ystadegol am y Gymraeg.

en-gb	Using the census would be a simple, easy to understand and transparent method of identifying such areas.
cy-gb	Byddai defnyddio’r cyfrifiad yn ddull syml, hawdd-ei-ddeall a thryloyw o ran adnabod ardaloedd.

en-gb	We would like to hear the views of stakeholders on an appropriate threshold for a national designation of this kind.
cy-gb	Byddwn yn dymuno clywed barn rhanddeiliaid am drothwy priodol ar gyfer dynodiad cenedlaethol o’r fath.

en-gb	The reason for using census figures when setting a national threshold is that the only aim of these figures would be to identify the minimum number of communities to be designated.
cy-gb	Y rheswm am ddefnyddio ffigyrau cyfrifiad wrth osod trothwy cenedlaethol yw mai unig nod y ffigyrau hyn fyddai adnabod isafswm o gymunedau lle byddai dynodiad.

en-gb	As a result, the complexities of using only one statistical source would not arise, for example, splitting an area because one part of it is just below a threshold, and part of it just above that threshold.
cy-gb	O ganlyniad, ni fyddai cymhlethdodau defnyddio un ffynhonnell ystadegol yn unig yn codi, er enghraifft, hollti ardal am fod un rhan ohoni ychydig o dan drothwy, a rhan ohoni fymryn uwchben y trothwy hwnnw.

en-gb	This is because we suggest adopting a second method of identifying areas of (higher density) linguistic significance that would be able to address situations like this.
cy-gb	Mae hyn oherwydd ein bod yn awgrymu mabwysiadu ail ddull o adnabod ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) a fyddai’n medru mynd i’r afael â sefyllfaoedd o’r fath.

en-gb	3.9 Setting a threshold or local definitions for areas of (higher density) linguistic significance
cy-gb	3.9 Gosod trothwy neu ddiffiniadau lleol ar gyfer ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)

en-gb	Only a minimum number of places would be designated as areas of (higher density) linguistic significance via a national threshold.
cy-gb	Dim ond isafswm o leoedd a ddynodid fel ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) drwy gyfrwng trothwy cenedlaethol.

en-gb	The Commission presumes that many other places, possibly a significant number, will also be designated.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn rhagdybio y bydd llawer o leoedd eraill, ac o bosib nifer sylweddol ohonynt, yn cael eu dynodi hefyd.

en-gb	In these cases, a range of statistical figures from different sources will need to be used, as well as considerations that are not based on linguistic statistics alone, in order to make a designation.
cy-gb	Yn yr achosion hyn, bydd angen defnyddio ystod o ffigyrau ystadegol o wahanol ffynonellau, yn ogystal hefyd ag ystyriaethau nad ydynt yn seiliedig ar ystadegau iaith yn unig, er mwyn gwneud dynodiad.

en-gb	There are many communities in Wales that have an intermediate linguistic profile, although the Welsh language is not dominant, the language is an important part of the social fabric.
cy-gb	Ceir yng Nghymru lawer o gymunedau sydd â phroffeil ieithyddol canolig, hynny yw, er nad yw’r Gymraeg yn ddominyddol, mae’r iaith yn rhan bwysig o’r gwead cymdeithasol.

en-gb	Such communities are linguistically sensitive to social or socio-economic changes.
cy-gb	Mae cymunedau o’r fath yn sensitif o safbwynt ieithyddol i newidiadau cymdeithasol neu sosioeconomaidd.

en-gb	Careful consideration will need to be given as to whether or not they should be designated as areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Bydd angen ystyriaeth ofalus a ddylid eu dynodi’n ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) ai peidio.

en-gb	The Commission believes that the decision on whether to designate areas which have a significant density of Welsh speakers, but that fall below the national threshold, should not be made by central government.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o’r farn na ddylai llywodraeth ganolog wneud y penderfyniad a ddylid dynodi ardaloedd sydd yn disgyn o dan y trothwy cenedlaethol, ond sydd â dwysedd sylweddol o siaradwyr Cymraeg, yn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	We anticipate that this would be done by local authorities.
cy-gb	Rydym yn rhagweld mai awdurdodau lleol fyddai’n gwneud hyn.

en-gb	This is because designation as an area of (higher density) linguistic significance would bring some responsibilities.
cy-gb	Y rheswm am hyn yw y byddai dynodiad o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yn dod â rhai cyfrifoldebau yn ei sgil.

en-gb	There should be support for this locally.
cy-gb	Dylai fod cefnogaeth i hyn yn lleol.

en-gb	In order to be effective, language planning must be embedded in the community.
cy-gb	Er mwyn bod yn effeithiol, mae’n rhaid fod cynllunio ieithyddol wedi’i wreiddio yn y gymuned.

en-gb	Making the decision locally would also allow for the inclusion of some linguistically weaker communities if desired.
cy-gb	Byddai gwneud y penderfyniad yn lleol hefyd yn caniatáu cynnwys rhai cymunedau sy’n wannach yn ieithyddol pe dymunid.

en-gb	If a linguistically weaker community were prepared to accept the responsibilities that would come with such a designation, the Commission does not see why it should not be included.
cy-gb	Pe bai cymuned wannach yn barod i dderbyn y cyfrifoldebau a fyddai’n dod yn sgil dynodiad o’r fath, nid yw’r Comisiwn yn gweld pam na ddylid ei chynnwys.

en-gb	All of this could bring flexibility to a designation.
cy-gb	Byddai hyn oll yn medru dod â hyblygrwydd i ddynodiad.

en-gb	It would ensure that language planning takes place on a ‘bottom-up’ rather than a ‘top-down’ basis.
cy-gb	Byddai’n sicrhau fod cynllunio ieithyddol yn digwydd ar sail ‘gwaelod i fyny’ yn hytrach nag ‘o’r brig i lawr’.

en-gb	By responding to local democracy, the possibility of areas being excluded contrary to the wishes of their residents could be reduced.
cy-gb	Trwy ymateb i ddemocratiaeth leol, gall leihau’r posibiliad y byddai ardaloedd yn cael eu heithrio’n groes i ddymuniadau eu trigolion.

en-gb	To some extent therefore, the Commission believes that self-definition can be a consideration in the process of designating areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	I ryw raddau felly, mae’r Comisiwn o’r farn y gall hunan-ddiffiniad fod yn ystyriaeth yn y broses o ddynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	While local accountability could be achieved in a number of ways, by taking into account the views of community groups, along with the views of town and community councils, the most suitable body to draw up the final designation would be the local authority.
cy-gb	Er y gellid sicrhau atebolrwydd lleol mewn sawl ffordd, gan ddwyn i ystyriaeth farn grwpiau cymunedol, ynghyd â barn cynghorau tref a chymuned, y corff mwyaf addas i lunio’r dynodiad terfynol fyddai’r awdurdod lleol.

en-gb	This already happens to some extent as there is an opportunity for local authorities to designate areas of linguistic sensitivity within their Local Development Plans.
cy-gb	Mae hyn i ryw raddau yn digwydd eisoes drwy fod cyfle i awdurdodau lleol ddynodi ardaloedd o sensitifrwydd ieithyddol o fewn eu Cynlluniau Datblygu Lleol.

en-gb	In some circumstances, it might be beneficial for a whole county to be an area of (higher density) linguistic significance, and in other circumstances it could be argued that it would not be appropriate to designate the whole county as an area of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Mewn rhai amgylchiadau, gallai fod yn fuddiol i sir gyfan fod yn ardal o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) ac mewn amgylchiadau eraill gellid dadlau na fyddai’n synhwyrol i ddynodi’r holl sir yn ardal o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Taking the above into account, by allowing a fairly broad definition of an area of (higher density) linguistic significance, local authorities with lower percentages of speakers could be enabled to adopt the concept if they wished.
cy-gb	O ystyried yr uchod, trwy ganiatáu diffiniad eithaf eang o ardal o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) gellid galluogi awdurdodau lleol sydd â chanrannau is o siaradwyr i fabwysiadu’r cysyniad pe dymunent.

en-gb	Furthermore, a requirement on local authorities to designate an area of (higher density) linguistic significance could create a national will to protect and strengthen Welsh-speaking communities.
cy-gb	Ymhellach, gallai gofyniad ar awdurdodau lleol i ddynodi ardal o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) greu ewyllys genedlaethol i warchod a chryfhau ardaloedd Cymraeg eu hiaith.

en-gb	We are aware that it may be appropriate to provide advice to assist local authorities in identifying such areas.
cy-gb	Rydym yn ymwybodol y gallai fod yn briodol darparu cyngor er mwyn cynorthwyo awdurdodau lleol yn eu gwaith o adnabod ardaloedd o’r fath.

en-gb	3.10 Areas of (higher density) linguistic significance in local authorities with a lower density of Welsh speakers
cy-gb	3.10 Ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) mewn awdurdodau lleol gyda dwysedd is o siaradwyr Cymraeg

en-gb	One clear benefit of designating areas of (higher density) linguistic significance is that it could invigorate the Welsh language in communities with a high density of Welsh speakers in local authorities where the percentage of Welsh speakers across the county is lower.
cy-gb	Un fantais bendant a fyddai’n deillio o ddynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yw y gallai rymuso’r Gymraeg mewn cymunedau gyda dwysedd uchel o siaradwyr Cymraeg mewn awdurdodau lleol lle nad yw canran y siaradwyr Cymraeg ar draws y sir mor uchel.

en-gb	There are majority Welsh-speaking communities in Pembrokeshire, Neath Port Talbot, Powys, Conwy and Denbighshire, for example.
cy-gb	Ceir cymunedau Cymraeg mwyafrifol yn Sir Benfro, Castell Nedd-Port Talbot, Powys, Sir Gonwy a Sir Ddinbych, er enghraifft.

en-gb	The majority of these communities border the ‘four core counties’ of the Welsh-speaking areas:
cy-gb	Mae’r mwyafrif o’r cymunedau hyn yn ffinio ar ‘bedair sir graidd’ yr ardaloedd Cymraeg:

en-gb	Anglesey
cy-gb	Ynys Môn

en-gb	Therefore, the designation of areas of (higher density) linguistic significance would facilitate strategic bridge-building across local authority boundaries and strengthen Welsh-speaking communities outside these counties as well too as within them.
cy-gb	Felly byddai dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yn hwyluso pontio strategol ar draws ffiniau awdurdodau lleol ac yn cryfhau cymunedau Cymraeg oddi allan i’r siroedd hyn yn ogystal ag oddi mewn iddynt.

en-gb	3.11 A possible definition of areas of (higher density) linguistic significance
cy-gb	3.11 Diffiniad posib o ardal o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)

en-gb	In the definition below, the Commission for Welsh-speaking communities has sought to summarise its discussions to date in the form of a proposal.
cy-gb	Yn y diffiniad a geir isod, mae’r Comisiwn Cymunedau Cymraeg wedi ceisio crynhoi ei drafodaethau hyd yma ar ffurf cynnig.

en-gb	This is a draft proposal, and we may refine it before publishing the final report:
cy-gb	Cynnig drafft yw hwn, ac mae’n bosib y byddwn yn ei fireinio cyn cyhoeddi’r adroddiad terfynol:

en-gb	Possible definition for an ‘area of (higher density) linguistic significance’:
cy-gb	Diffiniad posib o ‘ardal o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)’:

en-gb	If:
cy-gb	Petai ardal sydd â:

en-gb	a substantial percentage of an area’s population can speak Welsh
cy-gb	chanran sylweddol o’r boblogaeth yn medru’r Gymraeg

en-gb	or an area borders closely with an area defined as ‘(a)’ above
cy-gb	neu’n ffinio’n agos ag ardal a ddiffinnir yn ‘(a)’ uchod

en-gb	A Local Authority may identify it as an area of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Gall Awdurdod Lleol ei hadnabod fel ardal o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Areas of (higher density) linguistic significance may cover the whole or part(s) of a county.
cy-gb	Gall ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) gwmpasu yr holl sir neu ran(nau) ohoni.

en-gb	It would not be possible for Local Authorities not to designate an area as an area of (higher density) linguistic significance if the percentage of Welsh speakers in that area is higher than X%.
cy-gb	Ni fyddai modd i Awdurdodau Lleol beidio â dynodi ardal yn ardal o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) pan fo canran y siaradwyr Cymraeg yn yr ardal honno dros X%.

en-gb	Local Authorities and the Welsh Government must give very careful consideration to the vitality of the Welsh language within areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Rhaid i Awdurdodau Lleol a Llywodraeth Cymru roi ystyriaeth ddwys iawn i hyfywedd y Gymraeg o fewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Local Authorities may collaborate by sharing expertise along areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Gall Awdurdodau Lleol gydweithio drwy rannu arbenigedd ar hyd ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Welsh Government may draw up guidance or make orders to vary public policy that would be of linguistic significance for areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Gall Llywodraeth Cymru lunio cyfarwyddyd neu gwneud gorchmynion er mwyn amrywio polisi cyhoeddus a fyddai o arwyddocâd ieithyddol ar gyfer ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	In our final report, we will outline how we believe these principles could be achieved in practice, for example, whether legislative action would be required to achieve the aim, and if so, what type of legislative action.
cy-gb	Yn ein hadroddiad terfynol, byddwn yn amlinellu sut y credwn y gellid cyflawni’r egwyddorion hyn yn ymarferol – er enghraifft, a fyddai angen camau deddfwriaethol er mwyn cyflawni’r nod, ac os felly, pa fath o gamau deddfwriaethol.

en-gb	3.12 Welsh Language (Wales) Measure 2011 Promotion Standards
cy-gb	3.12 Safonau Hybu Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011

en-gb	There was a general feeling among members of the Commission that there is a need to look again at the potential of Welsh language promotion strategies in connection with the future of Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mae ymdeimlad ymysg aelodau’r Comisiwn fod angen edrych ar botensial strategaethau hybu’r Gymraeg o’r newydd o safbwynt dyfodol cymunedau Cymraeg.

en-gb	In particular, the Commission will consider various possibilities to see whether the promotion standards of the Welsh Language (Wales) Measure 2011 have a potential, that is not currently being realised, in relation to areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Yn benodol, mae’r Comisiwn am graffu ar wahanol bosibiliadau i weld a oes gan safonau hybu Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 botensial nad yw ar hyn o bryd yn cael ei wireddu mewn perthynas ag ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	The Commission wishes to consider whether it might be possible to strengthen the link in these areas between the objectives and strategic trajectory of Cymraeg 2050 and the promotion standards.
cy-gb	Mae’r Comisiwn am ystyried a ellir cryfhau’r cysylltiad rhwng amcanion a thaflwybr strategol 'Cymraeg 2050' a’r safonau hybu yn yr ardaloedd hyn.

en-gb	To that end, the Commission, in conjunction with stakeholders, will consider whether, as one option, the promotion standards already in place should be strengthened in order to strengthen language policy in areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	I’r perwyl hwnnw, bydd y Comisiwn yn ystyried, ar y cyd â rhanddeiliaid, a ddylid fel un opsiwn gryfhau’r safonau hybu sydd mewn bodolaeth eisoes er mwyn cryfhau polisi ieithyddol mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	In addition, the Commission will consider, again with stakeholders, whether one way forward would be for Welsh Ministers to determine new standards through regulations.
cy-gb	Yn ogystal â hynny, bydd y Comisiwn yn ystyried, ar y cyd eto â rhanddeiliaid, ai un ffordd ymlaen fyddai i Weinidogion Cymru bennu, drwy reoliadau, safonau newydd.

en-gb	These would place a duty on bodies to which the promotion standards apply, local authorities, national park authorities and corporate joint committees, to promote the Welsh language in a particular way in these areas.
cy-gb	Byddai’r rhain yn gosod dyletswydd ar gyrff y mae’r safonau hybu’n berthnasol iddynt, awdurdodau lleol, awdurdodau parciau cenedlaethol a chyd-bwyllgorau corfforedig, i hybu’r Gymraeg mewn modd neilltuol yn yr ardaloedd hyn.

en-gb	These standards could be known as ‘promotion standards for areas of (higher density) linguistic significance’ which would facilitate variation of national policy in order to meet a target to increase or maintain the density of Welsh speakers.
cy-gb	Gellid adnabod y safonau hyn fel ‘safonau hybu ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)’ a fyddai’n hwyluso amrywio polisi cenedlaethol er mwyn cwrdd â tharged i gynyddu neu gynnal dwysedd siaradwyr Cymraeg.

en-gb	It could also be considered whether promotion standards could be imposed on other relevant bodies to require them to enable the variation of policy and procedures in these areas.
cy-gb	Gellid ystyried hefyd a fyddai modd gosod safonau hybu ar gyrff perthnasol eraill sy’n ei gwneud yn ofynnol iddynt alluogi amrywio polisi a gweithdrefnau ar gyfer yr ardaloedd hyn.

en-gb	Should this route be taken, the Commission believes that a national reporting framework should be created to ensure that linguistic targets are met in these areas.
cy-gb	Pe dilynid y llwybr hwn, mae’r Comisiwn o’r farn y dylid creu fframwaith adrodd cenedlaethol er mwyn sicrhau y cyrhaeddir targedau ieithyddol yn yr ardaloedd hyn.

en-gb	Provisions could be made through regulations which would place a responsibility on the Welsh Language Commissioner to regulate and enforce compliance by bodies subject to the promotion standards of areas of (higher density) linguistic significance with these standards, and also to review the extent to which policy variations made as a result of these promotion standards are having the intended impact.
cy-gb	Gellid gwneud darpariaethau drwy reoliadau a fyddai’n rhoi cyfrifoldeb ar Gomisiynydd y Gymraeg i reoleiddio a gorfodi cydymffurfiaeth cyrff sydd o dan y safonau hybu ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) â’r safonau hyn, ac hefyd i arolygu’r graddau y mae’r amrywio polisi a wneir yn sgil y safonau hybu hyn yn cael yr effaith y bwriedir iddynt eu cael.

en-gb	The Welsh Language Commissioner could enforce compliance with the promotion standards by exercising duties in Section 4 of the Welsh Language Measure in order to ensure that promotion strategies operate in the interests of these areas.
cy-gb	Gallai Comisiynydd y Gymraeg orfodi cydymffurfiaeth â’r safonau hybu gan arfer ei ddyletswyddau yn Adran 4 Mesur y Gymraeg drwy sicrhau bod y strategaethau hybu yn gweithredu er budd yr ardaloedd hyn.

en-gb	The success of this kind of framework would depend on strong, unambiguous and enforceable standards and regulations which would enable the Welsh Language Commissioner to implement an enforcement and monitoring system.
cy-gb	Hanfod llwyddiant fframwaith o’r math hwn fyddai bod y safonau a’r rheoliadau yn gryf, yn ddiamwys ac yn orfodadwy gan alluogi Comisiynydd y Gymraeg i weithredu cyfundrefn orfodi a monitro.

en-gb	The Commission notes that the Welsh Language Commissioner would need resources to accompany this work.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn nodi y byddai angen adnoddau ar Gomisiynydd y Gymraeg er mwyn cyd-fynd â’r gwaith hwn.

en-gb	3.13 Areas of (higher density) linguistic significance:
cy-gb	3.13 Ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch):

en-gb	one or two tiers
cy-gb	un haen neu ddwy

en-gb	There is a further question that the Commission believes is of great importance.
cy-gb	Ceir cwestiwn pellach sydd ym marn y Comisiwn o bwysigrwydd mawr.

en-gb	It is clear that considerable linguistic variation exists within Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mae’n amlwg fod cryn amrywiaeth yn ieithyddol oddi mewn i gymunedau Cymraeg.

en-gb	The linguistic nature of a community where more than 70% of the population speak Welsh is very different from one where 40% speak it, for example.
cy-gb	Mae natur ieithyddol cymuned lle mae mwy na 70% yn siarad Cymraeg yn wahanol iawn i un lle mae 40% yn ei siarad, er enghraifft.

en-gb	This raises the question whether different strategies need to be adopted in these communities, and consequently whether there is a need for more than one class or tier of areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Mae hyn yn codi’r cwestiwn a oes angen mabwysiadu strategaethau gwahanol yn y cymunedau hyn, ac a oes felly angen mwy nag un dosbarth neu haen o ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	In submissions to the Commission’s call for evidence, some respondents supported establishing two tiers of linguistic significance in Welsh-speaking areas, one for areas where the Welsh language is very strong as a community language, and one where the Welsh language is an important part of the social fabric of the local community, but is not dominant.
cy-gb	Yn yr ymatebion i alwad y Comisiwn am dystiolaeth, roedd rhai ymatebwyr o blaid sefydlu dwy haen o ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol mewn ardaloedd Cymraeg, sef un ar gyfer ardaloedd lle mae’r Gymraeg yn gryf iawn fel iaith gymunedol, ac un lle mae’r Gymraeg yn rhan bwysig o wead cymdeithasol y gymuned leol, ond nid yw’n ddominyddol.

en-gb	The Commission sympathises with the view that having more than one tier could facilitate the creation of public policy variations that would match local conditions.
cy-gb	Mae gan y Comisiwn gydymdeimlad â’r safbwynt y byddai cael mwy nag un haen yn medru hwyluso creu amrywiadau polisi cyhoeddus a fyddai’n cyfateb i amodau lleol.

en-gb	But the Commission also considers that having more than one tier could complicate the designation of these areas, as well too as complicate the task of varying policy.
cy-gb	Ond mae’r Comisiwn hefyd o’r farn y gallai cael mwy nag un haen gymhlethu’r gwaith o ddynodi’r ardaloedd hyn, a byddai’n cymhlethu hefyd y gwaith o lunio amrywiadau polisi.

en-gb	However, the Commission is still considering whether two tiers should be designated in communities with a higher density of Welsh speakers.
cy-gb	Fodd bynnag, mae’r Comisiwn yn dal i ystyried a ddylid dynodi dwy haen mewn cymunedau sydd â dwysedd uwch o siaradwyr Cymraeg.

en-gb	This would mean having a designation for areas with a very high density of Welsh speakers, and a further designation for areas with a high (but lower) density of Welsh speakers.
cy-gb	Byddai hyn yn golygu cael dynodiad ar gyfer ardaloedd â dwysedd uchel iawn o siaradwyr Cymraeg, a dynodiad arall ar gyfer ardaloedd â dwysedd uchel (ond is) o siaradwyr Cymraeg.

en-gb	The Commission has not come to a final conclusion on this issue.
cy-gb	Nid yw’r Comisiwn wedi dod i gasgliad terfynol ynghylch y mater hwn.

en-gb	We wish to hear the views of stakeholders and others, and will publish our conclusion in our final report.
cy-gb	Byddwn yn dymuno clywed barn rhanddeiliaid ac eraill ynglŷn â hyn, a byddwn yn cyhoeddi ein casgliad yn ein hadroddiad terfynol.

en-gb	3.14 Policy consistency in areas of (higher density) linguistic significance
cy-gb	3.14 Cysondeb polisi mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)

en-gb	The Commission was also aware of the argument that there may be merit in using different borders in defining areas of (higher density) linguistic significance in different policy areas in order to meet the requirements of particular elements of public policy.
cy-gb	Roedd y Comisiwn hefyd yn ymwybodol o’r ddadl y gallai fod budd mewn rhoi i ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) ffiniau gwahanol mewn meysydd polisi gwahanol er mwyn ateb gofynion gwahanol elfennau neilltuol o bolisi cyhoeddus.

en-gb	For example, it could be argued that an area of (higher density) linguistic significance in terms of agricultural policy could be different to such an area in education policy.
cy-gb	Er enghraifft, gellid dadlau y gallai ardal o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) o safbwynt polisi amaethyddol fod yn wahanol i ardal o’r fath mewn polisi addysg.

en-gb	As a result, the Commission discussed in detail whether areas of linguistic significance should be designated ‘on request’, for example, in a flexible way, which would permit areas to have different borders in different statutory instruments or guidance according to the requirements of the policy in question.
cy-gb	O ganlyniad i hyn, trafododd y Comisiwn yn fanwl a ddylid dynodi ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol ‘yn ôl y gofyn’, hynny yw, mewn ffordd hyblyg gan ganiatáu i ffiniau ardaloedd gael eu hamrywio mewn gwahanol offerynnau statudol neu gyfarwyddyd yn ôl anghenion y polisi dan sylw.

en-gb	After consideration, the Commission concluded that this could lead to confusion in public policy, as well as practical complexities such as having to redefine designations in each piece of policy work.
cy-gb	Ar ôl ystyriaeth, daeth y Comisiwn i’r casgliad y byddai hyn yn medru arwain at ddryswch mewn polisi cyhoeddus, yn ogystal â chymhlethdodau ymarferol megis gorfod dynodi ardaloedd o’r newydd ymhob darn o waith polisi.

en-gb	3.15 Administrative arrangements
cy-gb	3.15 Trefniadau gweinyddol

en-gb	The Commission received several suggestions in submissions to its call for evidence regarding administrative arrangements to co-ordinate the work of strengthening the Welsh language in Welsh-speaking communities.
cy-gb	Derbyniodd y Comisiwn sawl awgrym yn yr ymateb i’w alwad am dystiolaeth ynghylch trefniadau gweinyddol er mwyn cydlynu’r gwaith o gyfnerthu’r Gymraeg mewn cymunedau Cymraeg.

en-gb	Among proposals received was a unit within the Welsh Government, an arm’s length body, and a regional language planning agency.
cy-gb	Ymysg y cynigion yr oedd uned oddi mewn i Lywodraeth Cymru, corff hyd braich, ac asiantaeth cynllunio iaith rhanbarthol.

en-gb	We will consider these issues in our final report.
cy-gb	Byddwn yn ystyried materion o’r fath yn ein hadroddiad terfynol.

en-gb	Specific policy areas
cy-gb	Meysydd polisi penodol

en-gb	The Welsh Government has asked the Commission to make public policy recommendations in its final report published in 2024.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi gofyn i’r Comisiwn wneud argymhellion polisi cyhoeddus yn ei adroddiad terfynol a gyhoeddir yn 2024.

en-gb	It is therefore important to note that it is not the aim of this Position Paper to make those recommendations.
cy-gb	Felly mae’n bwysig nodi nad nod y Papur Safbwynt hwn yw gwneud yr argymhellion hynny.

en-gb	Instead, we are publishing our ideas in terms of general principles and initial observations.
cy-gb	Yn hytrach, rydym yn cyhoeddi ein syniadau o safbwynt egwyddorion cyffredinol a chasgliadau cychwynnol.

en-gb	The nature of our policy considerations varies from subject to subject.
cy-gb	Mae natur ein hystyriaethau o safbwynt polisi yn amrywio o bwnc i bwnc.

en-gb	As the aim is to publish recommendations by August 2024, we are working in line with that timescale.
cy-gb	Gan mai’r nod yw cyhoeddi argymhellion erbyn Awst 2024, rydym yn gweithredu yn ôl yr amserlen honno.

en-gb	4 Community development
cy-gb	4 Datblygu cymunedol

en-gb	4.1 Offering local and holistic solutions
cy-gb	4.1 Cynnig atebion lleol a chyfannol

en-gb	The future of Welsh as a living language depends on creating sustainable economic and social foundations.
cy-gb	Mae dyfodol y Gymraeg fel iaith fyw yn dibynnu ar greu sylfaen economaidd a chymdeithasol gynaliadwy.

en-gb	The Commission therefore suggests that any attempt to strengthen Welsh-speaking communities needs to discuss them as areas with different housing, economic, community development and language planning needs.
cy-gb	Mae’r Comisiwn felly’n awgrymu fod angen i unrhyw ymgais i gryfhau cymunedau Cymraeg fynd i’r afael â hwy fel broydd sydd ag anghenion gwahanol o ran tai, economi, datblygu cymunedol a chynllunio ieithyddol.

en-gb	There is no one-size-fits-all solution to promoting community development.
cy-gb	Nid oes un ateb sy’n gweithio i bawb o ran hyrwyddo datblygiad cymunedol.

en-gb	This also means that what works in terms of language planning in one area will not necessarily work in another.
cy-gb	Mae hyn yn golygu hefyd na fydd yr hyn sy’n gweithio o ran cynllunio iaith mewn un ardal o reidrwydd yn gweithio mewn un arall.

en-gb	However, the Commission believes that these needs should not be looked at separately but as a way of finding a holistic solution to many of the issues facing Welsh-speaking communities more generally.
cy-gb	Serch hynny, mae’r Comisiwn o’r farn na ddylid edrych ar yr anghenion hyn ar wahân ond yn hytrach fel ffordd o ddod o hyd i ateb cyfannol i nifer o’r materion sy’n wynebu cymunedau cadarnleoedd Cymraeg yn fwy cyffredinol.

en-gb	Therefore, public policy should take into account individual socio-economic contexts as well too as what these areas have in common.
cy-gb	Felly, dylai polisi cyhoeddus ystyried cyd-destunau economaidd-gymdeithasol unigol yn ogystal â’r hyn sydd gan yr ardaloedd hyn yn gyffredin.

en-gb	Since the COVID-19 pandemic, some communities have demonstrated their ability to support themselves in challenging circumstances.
cy-gb	Ers pandemig COVID-19, mae rhai cymunedau wedi dangos eu gallu i’w cefnogi eu hunain mewn amgylchiadau heriol.

en-gb	There are successful examples of integrated and holistic models of community development in parts of Gwynedd (particularly in the slate communities), and also on Anglesey and in Pembrokeshire.
cy-gb	Mae enghreifftiau llwyddiannus o fodelau integredig a chyfannol o ddatblygu cymunedol mewn rhannau o Wynedd (yn enwedig yn y cymunedau llechi), a hefyd ym Môn a Sir Benfro.

en-gb	The Commission believes that the Welsh Government should formulate and support a programme to roll out these successful models across Wales.
cy-gb	Barn y Comisiwn yw bod angen i Lywodraeth Cymru ddyfeisio a chefnogi rhaglen i ledaenu’r modelau llwyddiannus hyn ar draws Cymru.

en-gb	Trusting communities and empowering them to deliver their own solutions, with additional support through public policy, is key.
cy-gb	Mae ymddiried mewn cymunedau a’u grymuso i ddarparu eu hatebion eu hunain, gyda chefnogaeth ychwanegol drwy bolisi cyhoeddus, yn allweddol.

en-gb	It is also vital to engage and consult with the communities themselves.
cy-gb	Mae ymgysylltu ac ymgynghori â’r cymunedau eu hunain hefyd yn allweddol.

en-gb	In order to do this, the Commission sees value in using existing local expertise to realise a national linguistic vision.
cy-gb	Er mwyn hyn, mae’r Comisiwn yn gweld gwerth mewn defnyddio arbenigedd sydd eisoes yn bodoli’n lleol er mwyn gwireddu gweledigaeth ieithyddol genedlaethol.

en-gb	Organisations, associations and groups already working within these communities in ways that support the Welsh language and the wider community are best placed to operate locally in many areas.
cy-gb	Mae sefydliadau, mudiadau a grwpiau sydd eisoes yn gweithio o fewn y cymunedau hyn mewn ffyrdd sy’n cefnogi’r Gymraeg a’r gymuned yn gyffredinol yn y sefyllfa orau i weithredu’n lleol mewn sawl maes.

en-gb	Mapping these community organisations and the work they undertake would be an initial step.
cy-gb	Byddai mapio’r sefydliadau cymunedol hyn yn ogystal â’r gwaith maen nhw’n ei wneud yn gam cychwynnol.

en-gb	In addition, they should be given the opportunity to share ideas with each other.
cy-gb	Yn ogystal, dylid rhoi cyfle iddynt rannu syniadau â’i gilydd.

en-gb	However, not all communities have the capacity to deliver some of their ideas, and this means providing more effective and specific support from local and central government.
cy-gb	Fodd bynnag, nid oes gan bob cymuned y gallu i gyflawni rhai o’u syniadau, ac mae hyn yn golygu darparu cefnogaeth fwy effeithiol a phenodol gan lywodraeth leol a chanolog.

en-gb	4.3 Long-term planning
cy-gb	4.3 Cynllunio hirdymor

en-gb	There is a need to increase capacity, resources and funding for these organisations, institutions and groups.
cy-gb	Mae angen cynyddu capasiti, adnoddau a nawdd i’r mudiadau, sefydliadau a’r grwpiau hyn.

en-gb	One thing that needs to be done is to improve the current system of securing funding.
cy-gb	Un peth sydd angen ei wneud yw gwella’r drefn bresennol o sicrhau nawdd.

en-gb	The current grant system does not allow long-term planning, which is essential for the language.
cy-gb	Nid yw’r system grantiau presennol yn caniatáu cynllunio hirdymor, sy’n hanfodol o safbwynt yr iaith.

en-gb	For example, Mentrau Iaith are currently funded on the basis of an annual grant agreement.
cy-gb	Er enghraifft, mae’r Mentrau Iaith ar hyn o bryd yn cael eu cyllido ar sail cytundeb grant blynyddol.

en-gb	Such funding can act as a barrier to long-term language planning as well as the ability to attract or retain staff because of the length of their contracts.
cy-gb	Gall cyllido o’r fath fod yn rhwystr i gynllunio ieithyddol hirdymor ynghyd â’r gallu i ddenu neu gadw staff o ran hyd a lled eu cytundebau.

en-gb	4.4 Community assets
cy-gb	4.4 Asedau cymunedol

en-gb	In addition, there is a need to think about ways in which people within communities can have community control over assets.
cy-gb	Yn ogystal, mae angen meddwl am ffyrdd y gall pobl o fewn cymunedau gael rheolaeth gymunedol ar asedau.

en-gb	What is suggested here, essentially, is grass-roots intervention.
cy-gb	Yn ei hanfod, ymyrraeth ar lawr gwlad sy’n cael ei hawgrymu yma.

en-gb	It can be argued that community groups, social enterprises and community councils are often at the forefront of maintaining and saving services and facilities for the benefit of the local community.
cy-gb	Gellir dadlau fod grwpiau cymunedol, mentrau cymdeithasol a chynghorau cymuned yn aml ar flaen y gad yn cynnal ac yn achub gwasanaethau a chyfleusterau er budd y gymuned leol.

en-gb	Libraries, leisure centres and community centres are examples of services and facilities that have been transferred into the hands of the community.
cy-gb	Mae llyfrgelloedd, canolfannau hamdden a chanolfannau cymunedol yn enghreifftiau o wasanaethau a chyfleusterau sydd wedi cael eu trosglwyddo i ddwylo’r gymuned.

en-gb	The Commission anticipates that this can also provide an effective basis for protecting Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn rhagweld y gall hyn hefyd fod yn sylfaen effeithiol i warchod cymunedau Cymraeg.

en-gb	Recent examples of establishing community pubs in Welsh-speaking areas, along with other community centres, are encouraging.
cy-gb	Mae enghreifftiau diweddar o sefydlu tafarndai cymunedol mewn broydd Cymraeg, er enghraifft, ynghyd â chanolfannau cymunedol eraill, yn galonogol.

en-gb	As part of this, community groups should be encouraged to adopt language policies that protect the use of Welsh.
cy-gb	Fel rhan o hyn, dylid annog grwpiau cymunedol i fabwysiadau polisïau iaith sy’n gwarchod defnydd y Gymraeg.

en-gb	This also means protecting the right of town and community councils, as the most local and community-based tier of democracy, to operate through the medium of Welsh.
cy-gb	Mae hyn yn golygu hefyd amddiffyn hawl cynghorau tref a chymuned, fel yr haen fwyaf lleol a chymunedol o ddemocratiaeth, i weithredu trwy gyfrwng y Gymraeg.

en-gb	Community ownership is the antithesis of inequality.
cy-gb	Mae perchnogaeth gymunedol yn antithesis i anghydraddoldeb.

en-gb	It will not replace all that is public and all that is private, but it should play a more prominent role in any economic, social and linguistic development model within areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Ni fydd yn disodli’r cyfan sy’n gyhoeddus a’r cyfan sy’n breifat, ond dylai chwarae rôl fwy blaenllaw mewn unrhyw fodel datblygiad economaidd, cymdeithasol ac ieithyddol o fewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Policy efforts that encourage community ownership would be supportive of the Welsh language in communities where there is a high density of Welsh speakers.
cy-gb	Byddai ymdrechion polisi sy’n annog perchnogaeth gymunedol yn gefnogol i’r Gymraeg yn y cymunedau lle ceir dwysedd uchel o siaradwyr Cymraeg.

en-gb	The Commission believes that it is increasingly important for communities to be able to take ownership of assets to ensure the sustainability of these communities and their language.
cy-gb	Cred y Comisiwn ei bod yn gynyddol bwysig i gymunedau allu perchnogi asedau er mwyn sicrhau cynaliadwyedd y cymunedau hyn a’u hiaith.

en-gb	A community asset may include the built environment (for example, use of buildings and facilities); land, including green spaces and parks; and also the people living in the community (for example, their skills, knowledge and social networks).
cy-gb	Gall ased cymunedol gynnwys yr amgylchedd adeiledig (er enghraifft, defnydd o adeiladau a chyfleusterau); tir, gan gynnwys mannau gwyrdd a pharciau; a hefyd y bobl sy’n byw yn y gymuned (er enghraifft, eu sgiliau, eu gwybodaeth a’u rhwydweithiau cymdeithasol).

en-gb	The Commission agrees with the premise of the Local Government and Housing Committee’s report on Community Assets published in May 2022 that legislative changes are needed to empower communities, and we note that 15 of the 16 recommendations have been accepted by the Welsh Government.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn cytuno gyda chynsail adroddiad y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ar Asedau Cymunedol a gyhoeddwyd ym mis Mai 2022 fod angen newidiadau deddfwriaethol i rymuso cymunedau, ac rydym yn nodi fod Llywodraeth Cymru wedi derbyn 15 o’r 16 argymhelliad.

en-gb	The Welsh Government will also need to make a financial investment for community enterprises to succeed, through development grants and/or long-term loans for community groups.
cy-gb	Bydd hefyd angen i Lywodraeth Cymru wneud buddsoddiad ariannol er mwyn i fentrau cymunedol lwyddo, drwy grantiau datblygu a/neu fenthyciadau hirdymor ar gyfer grwpiau cymunedol.

en-gb	However, the Commission notes the need to ensure that the transfer of assets to the community does not undermine the Welsh language.
cy-gb	Er hynny, mae’r Comisiwn yn nodi’r angen i sicrhau nad yw’r broses o drosglwyddo asedau i’r gymuned yn tanseilio’r Gymraeg.

en-gb	For example, when considering whether to allow an applicant to submit a full business case for transferring an asset, the criteria should include the ability to provide services through the medium of Welsh, and to create social capital through the medium of Welsh.
cy-gb	Er enghraifft, wrth ystyried a ddylid caniatáu i ymgeisydd gyflwyno achos busnes llawn ar gyfer trosglwyddo ased, dylai’r meini prawf gynnwys y gallu i ddarparu gwasanaethau trwy gyfrwng y Gymraeg, ac i greu cyfalaf cymdeithasol drwy’r Gymraeg.

en-gb	4.5 Linking community development policy with economic policy
cy-gb	4.5 Cyswllt polisi datblygu cymunedol â pholisi economaidd

en-gb	Economic policy and the Welsh language are discussed in more detail in the next section, but the Commission notes the link between economic policy and community development policy.
cy-gb	Trafodir polisi economaidd a’r Gymraeg yn fanylach yn yr adran nesaf, ond mae’r Comisiwn yn nodi’r cyswllt rhwng polisi economaidd a pholisi datblygu cymunedol.

en-gb	‘Making the economy work’ is not always the economic undertaking that is required.
cy-gb	Nid ‘gwneud i’r economi weithio’ yw’r orchwyl economaidd sydd ei hangen bob tro.

en-gb	Heterogeneous economic zones require different policy interventions.
cy-gb	Mae parthau economaidd heterogenaidd yn gofyn am ymyraethau polisi gwahanol.

en-gb	As with language planning, any economic development needs to take account of the unique needs and characteristics of the areas in question.
cy-gb	Yn yr un modd â chynllunio ieithyddol, mae angen i unrhyw ddatblygiad economaidd ystyried anghenion a nodweddion unigryw yr ardaloedd o dan sylw.

en-gb	This would mean delivering their economic aspirations, recognising what is possible and identifying their diversity rather than simply considering them through the lens of traditional economic development models.
cy-gb	Byddai hyn yn golygu gwireddu eu dyhead economaidd, gan gydnabod beth sy’n bosib gan nodi eu hamrywiaeth yn hytrach na’u hystyried drwy fodelau datblygu economaidd traddodiadol yn unig.

en-gb	There is a strong case for developing a foundational economy model in areas of (higher density) linguistic significance which seeks to reverse the decline in employment conditions and reduce the amount of money that leaves Welsh communities.
cy-gb	Mae dadl gref o blaid datblygu model yr economi sylfaenol mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch), sef model sydd yn ceisio gwrthdroi’r dirywiad mewn amodau cyflogaeth a lleihau faint o arian sy’n gadael cymunedau Cymru.

en-gb	This is a model based on the activities that provide the essential goods and services used on a daily basis, regardless of the social status of users.
cy-gb	Model ydyw sy’n seiliedig ar y gweithgareddau sy’n darparu’r nwyddau a’r gwasanaethau hanfodol a ddefnyddir yn ddyddiol, ni waeth beth yw statws cymdeithasol y defnyddwyr.

en-gb	This includes, for example, infrastructure, utilities, food processing, retail and distribution, health, education and welfare.
cy-gb	Mae hyn yn cynnwys, er enghraifft, isadeiledd, cyfleustodau, prosesu bwyd, manwerthu a dosbarthu, ac iechyd, addysg a lles.

en-gb	4.6 A foundational approach to community and language development
cy-gb	4.6 Dull sylfaenol o ddatblygu cymunedol ac ieithyddol

en-gb	The foundational approach to community and language development is quite straightforward and is based on one social principle.
cy-gb	Mae’r dull sylfaenol o ddatblygu cymunedol ac ieithyddol yn un eithaf syml ac mae’n seiliedig ar un egwyddor gymdeithasol.

en-gb	If individuals belong to a particular area, then the role of public policy, in general, is to enable them to continue to live there on the assumption that they have the imagination and the ability to continuously reinvent the place, and provided that the essential basic services are available to them.
cy-gb	Os yw unigolion yn perthyn i ardal benodol, yna rôl polisi cyhoeddus, yn gyffredinol, yw eu galluogi i barhau i fyw yno ar y rhagdybiaeth fod ganddynt y dychymyg a’r gallu i ailddyfeisio’r lle yn barhaus, ac ar yr amod bod y gwasanaethau sylfaenol hanfodol ar gael iddynt.

en-gb	5 Economy
cy-gb	5 Economi

en-gb	One of the long-term reasons for the decline of the Welsh language in its heartland communities is economic restructuring over a century.
cy-gb	Un o’r rhesymau hirdymor dros ddirywiad y Gymraeg yn ei chadarnleoedd yw ailstrwythuro economaidd dros gyfnod o ganrif.

en-gb	Welsh communities played a leading role in the Industrial Revolution, for example in coal, slate and granite, in industries associated with tin, copper, lead, manganese and other minerals, and in maritime industries.
cy-gb	Bu gan gymunedau Cymraeg rôl flaenllaw yn y Chwyldro Diwydiannol, er enghraifft yn y meysydd glo, o ran llechi ac ithfaen, mewn diwydiannau yn gysylltiedig â thun, copr, plwm, manganîs a mwynau eraill, ac ym maes morwriaeth.

en-gb	This brought employment to areas on the periphery of Britain that otherwise may not have been able to support a large population.
cy-gb	Daeth hyn â chyflogaeth i ardaloedd a oedd ar gyrion Prydain, ac na fyddent efallai wedi gallu cynnal poblogaeth fawr fel arall.

en-gb	In addition, the agricultural industry employed a significant workforce to work on the land.
cy-gb	At hyn, cyflogid yn y diwydiant amaethyddol weithlu sylweddol er mwyn gweithio ar y tir.

en-gb	Like much of the western world, these areas experienced deindustrialisation during the recession of the 1930s, and then from the Second World War (and particularly from the 1960s) onwards.
cy-gb	Fel llawer o’r byd gorllewinol, aeth y broydd hyn drwy broses o ddad-ddiwydiannu yn ystod Dirwasgiad y 1930au, ac yna o’r Ail Ryfel Byd (ac yn enwedig o’r 1960au) ymlaen.

en-gb	This was detrimental to the Welsh language.
cy-gb	Bu hyn yn niweidiol i’r Gymraeg.

en-gb	Areas that had previously been economic powerhouses became less prosperous and a long-term pattern of out-migration was established.
cy-gb	Roedd ardaloedd a fuasai gynt yn bwerdai economaidd yn llai ffyniannus a gosodwyd sail ar gyfer patrwm hirdymor o allfudo.

en-gb	There was also counter-urbanisation, with people leaving urban and civic areas to move to the country.
cy-gb	Gwelwyd gwrth-drefoli hefyd gyda rhai yn gadael ardaloedd trefol a dinesig er mwyn symud i fyw i’r wlad.

en-gb	As a result, complex patterns of out-migration and in-migration occurred in Welsh-speaking areas, which changed their linguistic demography as a result.
cy-gb	O ganlyniad, bu prosesau cymhleth o allfudo a mewnfudo yn mynd rhagddynt mewn ardaloedd Cymraeg, a newidiodd eu demograffeg ieithyddol o ganlyniad.

en-gb	Long-term processes have led to a number of structural economic weaknesses in Welsh-speaking areas, such as a relatively small economic base, weak infrastructure, low wages, an older population, and in general Welsh-speaking communities tend to be economically weaker than other parts of Britain.
cy-gb	Mae prosesau hirdymor wedi esgor ar nifer o wendidau economaidd strwythurol yn yr ardaloedd Cymraeg, megis sylfaen economaidd gymharol fach, isadeiledd gwan, cyflogau isel, poblogaeth hŷn, ac yn gyffredinol mae tuedd gan gymunedau Cymraeg i fod yn economaidd wannach nag ardaloedd eraill ym Mhrydain.

en-gb	Of course, there are strengths, for example in agriculture, tourism and perhaps the public sector to a certain extent.
cy-gb	Ceir cryfderau wrth gwrs, er enghraifft yn y sector amaeth, twristiaeth ac i raddau efallai yn y sector cyhoeddus.

en-gb	However, the relationship between the Welsh language and tourism, for example, is ambiguous, and the agricultural sector, which is essential for the Welsh language, faces challenges following leaving the European Union and for other reasons.
cy-gb	Ond mae perthynas y Gymraeg â thwristiaeth, er enghraifft, yn amwys, ac mae’r sector amaeth, sy’n hanfodol o safbwynt y Gymraeg, yn wynebu heriau yn dilyn gadael yr Undeb Ewropeaidd ac am resymau eraill.

en-gb	More so than in any other area of public policy, when it comes to the economy and the Welsh language, there are no easy solutions.
cy-gb	Ym maes yr economi a’r Gymraeg, yn fwy nag unrhyw faes arall o bolisi cyhoeddus, nid oes atebion hawdd.

en-gb	5.1 The linguistic paradox of economic prosperity
cy-gb	5.1 Paradocs ieithyddol ffyniant economaidd

en-gb	The relative economic weakness of Welsh-speaking areas means that there is a need to think strategically about the economy of these areas in the long term.
cy-gb	Mae gwendid economaidd cymharol yr ardaloedd Cymraeg yn golygu bod angen meddwl am economi’r ardaloedd hyn mewn modd strategol at yr hirdymor.

en-gb	But first, the linguistic paradox attached to this question needs to be acknowledged.
cy-gb	Ond yn gyntaf, mae angen cydnabod y paradocs ieithyddol a all fod ynghlwm wrth y cwestiwn hwn.

en-gb	For Welsh-speaking communities to survive in the long term, we need an economy that incentivises people to live there.
cy-gb	Er mwyn i gymunedau Cymraeg oroesi yn yr hirdymor, mae angen economi sy’n cymell pobl i fyw yno.

en-gb	But as they involve the restructuring of communities, some types of economic development can lead to linguistic destabilisation.
cy-gb	Ond gan ei fod yn ailstrwythuro cymunedau, gall rhai mathau o ddatblygu economaidd arwain at ddadsefydlogi ieithyddol.

en-gb	There is no easy solution to this problem either.
cy-gb	Nid oes ateb hawdd i’r broblem hon ychwaith.

en-gb	It is an ongoing dilemma that will need to be addressed, but building the resilience of the Welsh-speaking community so that it can deal with and benefit from social, economic and cultural transitions is a policy priority.
cy-gb	Mae’n gyfyng-gyngor parhaus y bydd rhaid ymdopi ag ef, ond un o hanfodion polisi fydd meithrin gwytnwch y gymuned Gymraeg fel ei bod yn gallu ymdopi â chyfnewidiadau cymdeithasol, economaidd a diwylliannol, ac ymelwa arnynt.

en-gb	In the long term, the economy of Welsh-speaking areas may become stronger.
cy-gb	Yn y tymor hir, mae’n bosib y bydd economi’r ardaloedd Cymraeg yn ymgryfhau.

en-gb	Having many relevant natural resources, the western parts of Wales may be able to take advantage of the economic opportunities of a ‘green’ transformation.
cy-gb	Gan ei bod yn meddu ar lawer o adnoddau naturiol perthnasol, hwyrach y gall rhanbarth orllewinol Cymru fanteisio ar gyfleoedd economaidd trawsnewidiad ‘gwyrdd’.

en-gb	Perhaps another transformation may come as a result of technological advances which allow more people to work from home, and therefore outside civic centres.
cy-gb	Ac hwyrach y daw trawsnewidiad arall trwy fod datblygiadau ym maes technoleg yn caniatáu mwy o bobl i weithio o’r cartref, ac felly y tu allan i ganolfannau dinesig.

en-gb	As the natural environment of many Welsh-speaking areas makes them pleasant places to live, this could lead to an influx of population and capital, and keep more of the local population in the area.
cy-gb	Gan fod amgylchfyd naturiol llawer o’r ardaloedd Cymraeg yn eu gwneud yn llefydd dymunol i fyw, gallai hyn arwain at fewnlif o boblogaeth a chyfalaf yn ogystal â chadw mwy o’r boblogaeth leol yn y cylch.

en-gb	In a knowledge economy that uses the web, geographical distance between Welsh-speaking areas and Britain’s main markets will not be as important as it once was.
cy-gb	Mewn economi wybodaeth sy’n defnyddio’r we, ni fydd y pellter daearyddol rhwng yr ardaloedd Cymraeg a phrif farchnadoedd Prydain mor bwysig ag y bu.

en-gb	At present, it is difficult to predict the impact of all this on the language.
cy-gb	Mae’n anodd rhagweld ar hyn o bryd beth fydd effaith hyn oll ar yr iaith.

en-gb	5.2 The need for research on the link between the Welsh language and the economy
cy-gb	5.2 Yr angen am ymchwil am y cyswllt rhwng y Gymraeg a’r economi

en-gb	In discussing this paradox, the Commission noted that there is a lack of current research into the link between the economy and the Welsh language.
cy-gb	Wrth drafod y paradocs hwn, nododd y Comisiwn fod prinder ymchwil cyfredol i’r cyswllt rhwng yr economi a’r Gymraeg.

en-gb	At the most basic level, it is not clear to what extent, and under what conditions, economic developments of particular types may be beneficial to the Welsh language and the extent to which they may be harmful.
cy-gb	Ar y lefel fwyaf sylfaenol, nid yw’n glir i ba raddau, ac o dan ba amodau, y gall fod datblygiadau economaidd o fathau neilltuol yn llesol i’r Gymraeg ac i ba raddau y gallan nhw fod yn niweidiol.

en-gb	This was noted in a report commissioned by the Welsh Government, 'The Welsh Language and the economy:
cy-gb	Nodwyd hyn mewn adroddiad a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru, 'Y Gymraeg a’r economi:

en-gb	a review of evidence and methods' (2021).
cy-gb	adolygiad o’r dystiolaeth a’r dulliau' (2021).

en-gb	Research is available on the impact of linguistic factors on economic variables such as labour market outcomes, attitudes towards enterprise, business expenditure and turnover.
cy-gb	Mae ymchwil ar gael am effaith ffactorau ieithyddol ar newidynnau economaidd megis canlyniadau’r farchnad lafur, agweddau tuag at fenter, gwariant busnes a throsiant.

en-gb	But there is less empirical evidence about the impact of economic policies, activities and trends on the Welsh language, and this is a clear gap in the evidence.
cy-gb	Ond mae llai o dystiolaeth empeiraidd am effaith polisïau, gweithgareddau a thueddiadau economaidd ar y Gymraeg, ac mae hyn yn fwlch amlwg yn y dystiolaeth.

en-gb	The Commission fully appreciates how vital economic development is to the viability of Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn llawn sylweddoli pa mor hanfodol yw datblygu economaidd i hyfywedd cymunedau Cymraeg.

en-gb	People need to be able to live in these communities.
cy-gb	Mae angen galluogi pobl i fyw yn y broydd hyn.

en-gb	However, it is a concern for the Commission that we do not know more about the link between economic development and the Welsh language as it is vital that policy is based on evidence, or at the very least on a high likelihood of probability.
cy-gb	Ond mae’n fater o ofid i’r Comisiwn na wyddom fwy am y cyswllt rhwng datblygu economaidd a’r Gymraeg oherwydd mae’n hollbwysig fod polisi yn seiliedig ar dystiolaeth neu, os nad yw hynny’n bosib, ar ganfyddiad o leiaf o debygolrwydd uchel.

en-gb	More research is needed on the link between economic development and the Welsh language, and the Commission regards this as a priority.
cy-gb	Mae angen mwy o waith ymchwil ynghylch y cyswllt rhwng datblygiad economaidd a’r Gymraeg, ac mae’r Comisiwn yn ystyried hyn yn flaenoriaeth.

en-gb	5.3 East-west models of economic development
cy-gb	5.3 Modelau dwyrain-gorllewin o ddatblygu economaidd

en-gb	Regional structures in economic development in Wales are arranged along an east-west axis.
cy-gb	Mae’r strwythurau rhanbarthol ym maes datblygu economaidd yng Nghymru wedi’u llunio ar hyd echel dwyrain-gorllewin.

en-gb	Except in the ARFOR programme, Welsh-speaking areas are not recognised as an economic region.
cy-gb	Ac eithrio yn rhaglen ARFOR, nid yw’r ardaloedd Cymraeg yn cael eu cydnabod fel rhanbarth economaidd.

en-gb	There was discussion in the Commission about the suitability of east-west regions from the point of view of Welsh-speaking communities.
cy-gb	Bu trafodaeth yn y Comisiwn am addasrwydd rhanbarthau dwyrain-gorllewin o safbwynt cymunedau Cymraeg.

en-gb	Some argued that the model recreates within Wales the divide between ‘core’ and ‘periphery’, with the western Welsh-speaking areas on the periphery, hence impeding their development as in the past.
cy-gb	Roedd rhai’n dadlau fod y model yn ail-greu oddi mewn i Gymru y gwahaniad rhwng ‘craidd’ a ‘chyrion’, gyda’r ardaloedd Cymraeg gorllewinol ar y cyrion, sydd wedi llyffetheirio eu datblygiad yn y gorffennol.

en-gb	Some submissions to the call for evidence, such as from Aberystwyth University, also highlighted this risk.
cy-gb	Roedd rhai ymatebion i’r alwad am dystiolaeth, megis oddi wrth Brifysgol Aberystwyth, hefyd yn tynnu sylw at y perygl hwn.

en-gb	As a result of this concern, some members of the Commission argued that these east-west regions should be restructured so that Welsh-speaking areas could form a cohesive unit.
cy-gb	O ganlyniad i’r gofid hwn, roedd rhai aelodau o’r Comisiwn o’r farn y dylid aildrefnu’r rhanbarthau dwyrain-gorllewin hyn fel y gall yr ardaloedd Cymraeg ffurfio uned gydlynus.

en-gb	But other members believed that Welsh-speaking areas, although similar to one another linguistically, do not form a natural economic unit.
cy-gb	Roedd rhai aelodau ar y llaw arall yn credu nad yw’r ardaloedd Cymraeg, er eu bod yn debyg i’w gilydd yn ieithyddol, yn ffurfio uned economaidd naturiol.

en-gb	However, there was agreement in one important matter – namely, that if existing structures continue, it is essential that Welsh-speaking areas are given a level playing field within them.
cy-gb	Roedd cytundeb o ran un peth pwysig, fodd bynnag, sef os yw strwythurau presennol yn parhau, mae’n hanfodol fod yr ardaloedd Cymraeg yn cael chwarae teg oddi mewn iddynt.

en-gb	The ARFOR programme has a very small budget in comparison to North Wales Ambition, Growing Mid Wales and the Swansea Bay City Region.
cy-gb	Cyllideb fechan iawn sydd gan raglen ARFOR mewn cymhariaeth ag Uchelgais Gogledd Cymru, Tyfu Canolbarth Cymru a Dinas-Ranbarth Bae Abertawe.

en-gb	5.4 The ARFOR Programme
cy-gb	5.4 Rhaglen ARFOR

en-gb	The Commission discussed the ARFOR Programme, the collaborative economic partnership between Anglesey, Gwynedd, Ceredigion and Carmarthenshire, several times.
cy-gb	Cafwyd sawl trafodaeth yn y Comisiwn am Raglen ARFOR, y partneriaeth cydweithio ym maes yr economi rhwng Ynys Môn, Gwynedd, Ceredigion a Sir Gaerfyrddin.

en-gb	Through this programme, the hope is to support Welsh-speaking communities.
cy-gb	Trwy’r rhaglen hon, gobeithir cefnogi cymunedau Cymraeg.

en-gb	As the ARFOR 2 programme has just begun, the Commission did not feel that its role was to comment on specific current initiatives.
cy-gb	Gan fod rhaglen ARFOR 2 newydd gychwyn, ni theimlodd y Comisiwn mai ei swydd oedd cynnig sylwadau ar gynlluniau presennol penodol.

en-gb	Instead, it was decided to focus on a strategic discussion regarding the idea of further developing ARFOR.
cy-gb	Yn hytrach, penderfynwyd canolbwyntio ar drafodaeth strategol ynglŷn â’r syniad o ddatblygu ARFOR ymhellach.

en-gb	The Commission believes that ARFOR is important to the linguistic sustainability of Welsh-language communities.
cy-gb	Barn y Comisiwn yw fod rhaglen ARFOR yn bwysig i gynaliadwyedd ieithyddol cymunedau Cymraeg.

en-gb	Not only does it facilitate investment in these areas, but it also allows for strategic discussions along the north-south axis, and offers space to focus on the economy and the Welsh language, and to scrutinise and understand the relationship between them.
cy-gb	Nid yn unig y mae’n hwyluso buddsoddiad yn yr ardaloedd hyn, ond mae hefyd yn caniatáu trafodaethau strategol ar hyd echel gogledd-de, ac yn cynnig gofod ar gyfer canolbwyntio ar yr economi a’r Gymraeg, ac i graffu a dod i ddeall y berthynas rhyngddynt.

en-gb	The Commission is of the view that ARFOR should be made permanent, and certainly it should be presumed that ARFOR continues beyond the end of the current scheme, which ends in March 2025.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o’r farn y dylai ARFOR fod yn barhaol, ac yn sicr dylai fod rhagdybiaeth fod ARFOR yn parhau y tu hwnt i ddiwedd y cynllun cyfredol sy’n dod i ben ym mis Mawrth 2025.

en-gb	To that end, while the Commission has not formed an opinion as to whether ARFOR should be a corporate entity rather than a collaboration strategy between local authorities, the Commission believes that ARFOR should at least have its own executive.
cy-gb	I’r perwyl hwnnw, er nad yw’r Comisiwn wedi ffurfio barn a ddylai ARFOR fod yn endid gorfforedig yn hytrach nag yn strategaeth gydweithio rhwng awdurdodau lleol, mae’r Comisiwn o’r farn y dylai ARFOR o leiaf feddu ar ei gweithrediaeth ei hun.

en-gb	As the Commission is concerned that there is little research on the link between the Welsh language and the economy, it will also consider whether ARFOR should have a research function in order to undertake such work.
cy-gb	Gan fod y Comisiwn wedi nodi ei bryder fod cyn lleied o ymchwil am y cyswllt rhwng y Gymraeg a’r economi, mae hefyd am ystyried a ddylai ARFOR feddu ar swyddogaeth ymchwil er mwyn ymgymryd â gwaith o’r fath.

en-gb	The Commission notes that one of the recommendations of the ARFOR 1 evaluation interim report was that a research group should be established to develop an understanding of the link between the economy and the language.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn nodi mai un o argymhellion adroddiad interim gwerthuso ARFOR 1 oedd y dylid sefydlu grŵp ymchwil i ddatblygu dealltwriaeth o’r cysylltiad rhwng yr economi a’r iaith.

en-gb	It is important to strengthen the ARFOR programme by including Welsh-speaking communities that are outside the four counties covered by the programme, for example, areas in Pembrokeshire, Neath Port Talbot, Powys, Conwy and Denbighshire.
cy-gb	Mae’n bwysig cryfhau rhaglen ARFOR trwy gynnwys ynddi gymunedau Cymraeg sydd y tu allan i bedair sir y rhaglen, er enghraifft, ardaloedd yn Sir Benfro, Castell Nedd-Port Talbot, Powys, Sir Gonwy a Sir Ddinbych.

en-gb	As they are part of the linguistic continuum of the whole region, their involvement would not only benefit those communities themselves, but also the four counties currently involved in the programme.
cy-gb	Byddai eu cynnwys nid yn unig yn llesol i’r cymunedau hynny eu hunain, ond hefyd i bedair sir bresennol y rhaglen gan eu bod yn rhan o gontinwwm ieithyddol y rhanbarth gyfan.

en-gb	If areas of (higher density) linguistic significance are designated, it should be possible to ensure that these communities are included within future ARFOR programmes on the basis of that designation.
cy-gb	A bwrw fod ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yn cael eu dynodi, dylai fod modd sicrhau fod y cymunedau hyn yn cael eu cynnwys oddi mewn i raglenni ARFOR yn y dyfodol ar sail y dynodiad hwnnw.

en-gb	They should have representation on the ARFOR board.
cy-gb	Dylai fod ganddynt gynrychiolaeth ar fwrdd ARFOR.

en-gb	Such a move would also strengthen the argument for the continued operation of ARFOR after March 2025.
cy-gb	Byddai cam o’r fath hefyd yn cryfhau’r ddadl dros barhad ARFOR ar ôl mis Mawrth 2025.

en-gb	5.5 Public sector involvement in supporting Welsh-speaking communities
cy-gb	5.5 Cyfraniad y sector cyhoeddus wrth gefnogi cymunedau Cymraeg

en-gb	The Commission recognises the vital role of the public sector as an employer in Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn cydnabod rôl hollbwysig y sector cyhoeddus fel cyflogwr mewn cymunedau Cymraeg.

en-gb	It is possible that an appropriate supply of public sector jobs can be a meaningful part of an economic policy that is consistent with linguistic objectives.
cy-gb	Mae’n bosib y gall cyflenwad priodol o swyddi sector cyhoeddus fod yn rhan ystyrlon o bolisi economaidd sy’n cyd-fynd ag amcanion ieithyddol.

en-gb	Integrating the Welsh language within the local public sector is one reason why Caernarfon and its surrounding villages have the highest density of Welsh speakers in Wales.
cy-gb	Integreiddio’r Gymraeg oddi mewn i economi’r sector cyhoeddus lleol yw un rheswm pam fod gan Gaernarfon a’r pentrefi o’i hamgylch y dwysedd uchaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru.

en-gb	But even here, due to a lack of research, robust evidence is lacking, and there is a danger that the sector could grow faster than the ability of the Welsh-speaking labour market to service it.
cy-gb	Ond hyd yn oed yn y maes yma, oherwydd diffyg ymchwil, nid oes tystiolaeth gadarn, ac mae perygl y gall y sector dyfu’n gynt na gallu’r farchnad lafur sy’n siarad Cymraeg i’w wasanaethu.

en-gb	The Commission will consider two issues specifically before presenting its final report.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn ystyried dau fater yn benodol cyn cyflwyno ei adroddiad terfynol.

en-gb	Firstly, it will ask whether more public sector jobs should be moved along a language continuum in areas of (higher density) linguistic significance, increasing the use of Welsh as the internal language of organisations.
cy-gb	Yn gyntaf, bydd yn gofyn a ddylid symud mwy o swyddi sector cyhoeddus ar hyd continwwm ieithyddol, gan gynyddu defnydd o’r Gymraeg fel iaith fewnol sefydliadau, mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Secondly, it will ask what would be the likely effect of relocating some Welsh-medium jobs to these areas.
cy-gb	Yn ail, bydd yn gofyn beth fyddai effaith debygol adleoli rhai swyddi cyfrwng Cymraeg i’r ardaloedd hyn.

en-gb	5.6 Social enterprises
cy-gb	5.6 Mentrau cymdeithasol

en-gb	Social enterprises are organisations that operate between the public and private sector and use commercial strategies to create and retain wealth locally.
cy-gb	Mae mentrau cymdeithasol yn sefydliadau sy’n gweithredu rhwng y sector cyhoeddus a phreifat ac sy’n defnyddio strategaethau masnachol i greu a chadw cyfoeth yn lleol.

en-gb	Like any business, social enterprises are meant to generate profit but that profit is not extractive.
cy-gb	Fel unrhyw fusnes, bwriad mentrau cymdeithasol yw creu elw ond nid yw’r elw hwnnw’n echdynnol.

en-gb	This means that the value they offer communities is wider than market value as they tend to create jobs and employ locally, contribute to the economic development of deprived areas, and sustain key services.
cy-gb	Golyga hyn fod y gwerth y maent yn ei gynnig i gymunedau yn ehangach na gwerth y farchnad gan eu bod yn dueddol o greu swyddi a chyflogi’n lleol, cyfrannu at ddatblygiad economaidd ardaloedd difreintiedig, a chynnal gwasanaethau allweddol.

en-gb	In the context of the Welsh language and areas of (higher density) linguistic significance in particular, social enterprises can strengthen the local economy in a responsible way with a focus on creating jobs and maintaining services for local people.
cy-gb	Yng nghyd-destun y Gymraeg ac ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yn benodol, gall mentrau cymdeithasol gryfhau’r economi lleol mewn ffordd gyfrifol gan ganolbwyntio ar greu swyddi a chynnal gwasanaethau i bobl leol.

en-gb	In 2020, the social enterprise sector in Wales involved over 2,000 social enterprises employing 55,000 people and contributing over £3bn to the economy.
cy-gb	Yn 2020, roedd y sector menter gymdeithasol yng Nghymru yn cynnwys mwy na 2,000 o fentrau cymdeithasol yn cyflogi 55,000 o bobl ac yn cyfrannu dros £3bn i’r economi.

en-gb	Tourism has social, cultural and economic value to Wales.
cy-gb	Mae gan dwristiaeth werth cymdeithasol, diwylliannol ac economaidd i Gymru.

en-gb	It can also be a sensitive subject, particularly in cases of over-tourism as seen during the COVID-19 pandemic.
cy-gb	Mae hefyd yn gallu bod yn faes sensitif, yn enwedig mewn achosion o or-dwristiaeth fel y gwelwyd yn ystod pandemig COVID-19.

en-gb	The development of tourism within areas of (higher density) linguistic significance should aim to support a positive context to promote Welsh language and culture.
cy-gb	O safbwynt y Gymraeg, dylai datblygiad twristiaeth o fewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) anelu at gefnogi cyd-destun positif i hyrwyddo’r iaith a diwylliant Cymreig.

en-gb	Healthy and responsible tourism should ensure that more profits remain in the community to a large extent, for example through community ownership of some assets and the use of business supply chains that support the local economy.
cy-gb	Dylai twristiaeth iach a chyfrifol sicrhau fod mwy o’r elw yn parhau yn y gymuned i raddau helaeth, er enghraifft trwy berchnogaeth gymunedol ar rai asedau ac hefyd drwy ddefnydd o gadwyni cyflenwi busnes sy’n cefnogi’r economi leol.

en-gb	The Commission will consider this issue carefully in the next stage of its work and make any recommendations in its final report.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn ystyried y mater hwn yn ofalus yng ngham nesaf ei waith ac yn gwneud unrhyw argymhellion yn ei adroddiad terfynol.

en-gb	5.8 Agriculture and land use
cy-gb	5.8 Amaethyddiaeth a defnydd tir

en-gb	The future of agriculture is important to the future of Welsh as a community language.
cy-gb	Mae dyfodol amaethyddiaeth o bwys i ddyfodol y Gymraeg fel iaith gymunedol.

en-gb	In the 2011 Census, 43% of the agricultural sector workforce were Welsh speakers, the highest percentage in any industry.
cy-gb	Yng Nghyfrifiad 2011, roedd 43% o weithlu’r sector amaethyddol yn medru Cymraeg, y ganran uchaf o unrhyw ddiwydiant.

en-gb	The industry and its culture are central to the social fabric of Welsh-speaking rural areas.
cy-gb	Mae’r diwydiant a’i diwylliant yn rhan greiddiol o wead cymdeithasol ardaloedd gwledig sy’n Gymraeg eu hiaith.

en-gb	In these communities, the percentage of those in the agricultural industry who can speak Welsh is usually higher than the percentage in the community on average, and is sometimes significantly higher.
cy-gb	Yn y cymunedau hyn, mae canran y sawl yn y diwydiant amaethyddol sy’n medru Cymraeg fel arfer yn uwch na’r ganran yn y gymuned ar gyfartaledd, ac weithiau mae’n sylweddol uwch.

en-gb	The Farmers’ Union of Wales argued in its submission to the Commission’s call for evidence that this is most evident in communities where the percentage of Welsh speakers is higher than the national average but where the Welsh language is not dominant.
cy-gb	Dadleuodd Undeb Amaethwyr Cymru yn ei ymateb i alwad y Comisiwn am dystiolaeth fod hyn yn fwyaf amlwg mewn cymunedau lle mae canran y siaradwyr Cymraeg yn uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol ond lle nad yw’r Gymraeg yn ddominyddol.

en-gb	As a social network linked to the agricultural industry offers Welsh a foothold, it is possible that Welsh may have an important community function in some communities even though it is not the majority language.
cy-gb	Am fod rhwydwaith cymdeithasol sy’n gysylltiedig â’r diwydiant amaethyddol yn cynnig troedle iddi, mae’n bosib fod gan y Gymraeg swyddogaeth gymunedol bwysig mewn rhai cymunedau er nad yw’r Gymraeg yn iaith y mwyafrif yno.

en-gb	This raises the question of whether such areas should be designated as areas of (higher density) linguistic significance even though the percentage of Welsh speakers in the community as a whole is below 50%, and sometimes significantly lower.
cy-gb	Mae hyn yn codi’r cwestiwn a ddylid dynodi ardaloedd o’r fath yn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) er bod canran y siaradwyr Cymraeg yn y gymuned yn ei chyfanrwydd yn is na 50%, ac weithiau gryn dipyn yn is.

en-gb	As the Agriculture (Wales) Bill is currently undergoing scrutiny by the Senedd, it makes more sense for the Commission to discuss the agricultural sector in detail later in the year.
cy-gb	Oherwydd bod Bil Amaeth (Cymru) yn mynd drwy broses graffu gan y Senedd ar hyn o bryd, mae’n gwneud mwy o synnwyr i’r Comisiwn drafod y sector amaethyddol mewn manylder yn nes ymlaen yn y flwyddyn.

en-gb	This will also give the Commission an opportunity to host a session at the Royal Welsh Show before reaching conclusions.
cy-gb	Bydd hyn hefyd yn rhoi cyfle i’r Comisiwn gynnal sesiwn yn Sioe Frenhinol Cymru cyn ffurfio casgliadau.

en-gb	Issues that need to be addressed include the importance of the interaction of relevant policy areas.
cy-gb	Ymysg y materion sydd angen sylw fydd pwysigrwydd cyd-gysylltedd meysydd polisi perthnasol.

en-gb	These issues include the relationship of agriculture and rural development, the protection of nature, alongside the creation of strong foundations for the Welsh language to prosper as a community language.
cy-gb	Mae’r materion hyn yn cynnwys perthynas amaethyddiaeth a datblygu cefn gwlad, a gwarchod byd natur ochr-yn-ochr â gosod sylfaen gadarn ar gyfer ffyniant y Gymraeg fel iaith gymunedol.

en-gb	Many responses to the Commission’s call for evidence emphasised the importance of family farms from a linguistic and community perspective.
cy-gb	Roedd llawer o ymatebion i alwad y Comisiwn am dystiolaeth yn pwysleisio pwysigrwydd y fferm deuluol o safbwynt ieithyddol a chymunedol.

en-gb	The Commission will bear this in mind when making recommendations.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn cadw hyn mewn cof wrth lunio argymhellion.

en-gb	6 Education
cy-gb	6 Addysg

en-gb	Up to the last third of the 20th century, many Welsh-speaking communities were characterised by a very high density of Welsh speakers which meant that language transmission from one generation to the next occurred quite smoothly.
cy-gb	Hyd at draean ola’r ugeinfed ganrif, nodweddid llawer o gymunedau Cymraeg gan ddwysedd uchel iawn o siaradwyr Cymraeg a olygai fod trosglwyddo ieithyddol o genhedlaeth i genhedlaeth yn digwydd yn weddol ddidrafferth.

en-gb	As a result, the need for Welsh-medium education was not as obvious as it was in more English-speaking parts of Wales, where a network of designated Welsh-medium schools was established.
cy-gb	O ganlyniad, nid oedd yr angen am addysg cyfrwng Cymraeg mor amlwg ag ydoedd mewn rhannau mwy Saesneg o Gymru lle eid ati i sefydlu rhwydwaith o ysgolion penodedig Cymraeg.

en-gb	Indeed, as children in Welsh-speaking areas needed to master the English language, English-medium education offered itself as a means of achieving this.
cy-gb	Yn wir, gan mai angen plant yn yr ardaloedd Cymraeg oedd meistroli Saesneg, addysg gyfrwng Saesneg oedd yn ymgynnig fel dull o wneud hynny.

en-gb	The mixed linguistic pattern of educational provision in Welsh-speaking communities today, particularly in secondary education, is the historical legacy of this situation.
cy-gb	Mae patrwm ieithyddol cymysg darpariaeth addysg mewn cymunedau Cymraeg heddiw, yn enwedig mewn addysg uwchradd, yn waddol hanesyddol y sefyllfa hon.

en-gb	Today, the linguistic composition of Welsh-speaking areas has changed completely.
cy-gb	Erbyn heddiw, mae cyfansoddiad ieithyddol yr ardaloedd Cymraeg wedi newid yn llwyr.

en-gb	Only in a few communities could children from non-Welsh-speaking households pick up the language without the support of the education system.
cy-gb	Dim ond mewn ychydig o gymunedau y byddai modd i blant o aelwydydd di-Gymraeg godi’r iaith heb gefnogaeth y gyfundrefn addysg.

en-gb	There are also children from Welsh-speaking households within Welsh-speaking communities who do not become fluent in Welsh.
cy-gb	Yn ogystal mae yna blant o fewn cymunedau Cymraeg sydd o aelwydydd Cymraeg nad ydynt yn dod yn rhugl ynddi.

en-gb	Even in those communities with the highest density of Welsh speakers, English permeates the life of every child, for example through online media.
cy-gb	Hyd yn oed yn y cymunedau gyda’r dwysedd uchaf o siaradwyr Cymraeg, mae Saesneg yn ymdreiddio i fywyd pob plentyn, er enghraifft trwy’r cyfryngau ar-lein.

en-gb	In many communities, these social changes mean that historical language models of education provision are no longer suitable.
cy-gb	Mewn sawl cymuned, mae’r newidiadau cymdeithasol hyn yn peri nad yw modelau ieithyddol hanesyddol y ddarpariaeth addysg yn addas mwyach.

en-gb	6.1 Fluency in Welsh
cy-gb	6.1 Rhuglder yn y Gymraeg

en-gb	The Commission believes that all children in areas of (high density) linguistic significance should be fluent in Welsh by the time they complete their education at 16.
cy-gb	Cred y Comisiwn y dylai pob plentyn mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) orffen eu haddysg yn 16 oed yn rhugl eu Cymraeg.

en-gb	At present, this does not always happen.
cy-gb	Ar hyn o bryd, nid yw hyn yn digwydd yn ddieithriad.

en-gb	6.2 Community inclusion
cy-gb	6.2 Cynhwysiant cymunedol

en-gb	The Commission’s view that all children in Welsh-speaking areas should become fully fluent in Welsh is based on the welfare of the child.
cy-gb	Mae safbwynt y Comisiwn y dylai pob plentyn mewn ardaloedd Cymraeg ddod yn gwbl rugl eu Cymraeg yn seiliedig ar les y plentyn.

en-gb	The Commission agrees with the Minister for Education and Welsh Language in his foreword to the White Paper for the Welsh Education Bill, that ‘every pupil in Wales, deserves to become a Welsh speaker’, and also agrees with the national reasons why this is justified.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn cytuno â Gweinidog y Gymraeg ac Addysg yn ei ragair i Bapur Gwyn y Bil Addysg Gymraeg fod ‘pob disgybl yng Nghymru yn haeddu dod yn siaradwr Cymraeg’, ac yn cytuno hefyd â’r rhesymau cenedlaethol pam fod hyn yn gyfiawn.

en-gb	In this context, the Commission notes the special circumstances of Welsh-speaking communities, and the particular need to ensure that all children in these communities acquire the Welsh language up to full fluency.
cy-gb	Yng nghyd-destun hynny, mae’r Comisiwn yn nodi amgylchiadau arbennig cymunedau Cymraeg, a’r angen neilltuol i sicrhau fod pob plentyn yn caffael y Gymraeg yno hyd at ruglder llawn.

en-gb	In areas with a high density of Welsh speakers, Welsh is the language of a large number of community activities, and it is often the language of civic life locally.
cy-gb	Mewn ardaloedd gyda dwysedd uchel o siaradwyr Cymraeg, y Gymraeg yw iaith nifer helaeth o weithgareddau’r gymuned, ac hi yn aml yw iaith bywyd sifig yn lleol.

en-gb	The Welsh language also plays an active role in the local labour market, and is important in the economy.
cy-gb	Mae’r Gymraeg hefyd yn chwarae rhan weithredol yn y farchnad lafur leol, ac yn bwysig yn yr economi.

en-gb	In communities with a high density of Welsh speakers, it is more likely that it is the common public language.
cy-gb	Mewn cymunedau gyda dwysedd uchel o siaradwyr Cymraeg, mae’n fwy tebygol mai hi yw’r iaith gyhoeddus gyffredin.

en-gb	It appears to the Commission that it is essential from an equality perspective that all children living in these communities become fluent in Welsh.
cy-gb	Ymddengys i’r Comisiwn ei bod yn hanfodol o safbwynt cydraddoldeb fod pob plentyn sy’n byw yn y cymunedau hyn yn dod yn rhugl yn y Gymraeg.

en-gb	This is a matter of community inclusion, and of linguistic and social equity.
cy-gb	Mater ydyw o gynhwysiant cymunedol, ac o degwch ieithyddol a chymdeithasol.

en-gb	6.3 Reversing language shift
cy-gb	6.3 Gwrthdroi shifft iaith

en-gb	The Commission also believes that Welsh language provision in several areas that might be designated as areas of (higher density) linguistic significance is not sufficiently strong to enable the reversal of language shift.
cy-gb	Mae’r Comisiwn hefyd o’r farn nad yw darpariaeth Gymraeg sawl ardal y gellid ei dynodi fel ardal o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) yn ddigon cryf i fedru gwrthdroi shifft iaith.

en-gb	The general emphasis of this Position Paper is that strengthening community sustainability is the approach most likely to stabilise, and then improve, the long-term prospects of Welsh as a community language.
cy-gb	Mae pwyslais cyffredinol y Papur Safbwynt hwn ar gryfhau cynaliadwyedd cymunedol fel y dull sydd fwyaf tebygol o sefydlogi, ac yna wella, ragolygon hirdymor y Gymraeg fel iaith gymunedol.

en-gb	However, this assumes that these communities contain a significant density of Welsh speakers.
cy-gb	Fodd bynnag, mae hyn yn rhagdybio y ceir yn y cymunedau hyn ddwysedd arwyddocaol o siaradwyr Cymraeg.

en-gb	In view of the language shift that has already taken place, the education system has a central role in ensuring that this density is available.
cy-gb	Yn wyneb y shifft iaith sydd wedi bod eisoes, mae gan y gyfundrefn addysg rôl ganolog wrth sicrhau fod y dwysedd hwnnw ar gael.

en-gb	In order to achieve this goal, the education provision of many areas will need to become more Welsh-medium; in fact, transformational improvements will be required.
cy-gb	Er mwyn cyrraedd y nod, bydd angen Cymreigio darpariaeth addysg sawl ardal; yn wir, bydd angen gwelliannau trawsnewidiol.

en-gb	6.4 The Welsh Education Bill White Paper
cy-gb	6.4 Papur Gwyn y Bil Addysg Gymraeg

en-gb	The Commission welcomes the Welsh Language Education Bill White Paper published in late March.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn croesawu Papur Gwyn y Bil Addysg Gymraeg a gyhoeddwyd ddiwedd mis Mawrth.

en-gb	It warmly welcomes the central viewpoint of the Paper, that the medium of instruction of schools in Wales needs to move along a linguistic continuum that will mean more pupils having more contact with the Welsh language with the aim of achieving public policy aims that enable language acquisition.
cy-gb	Mae’n croesawu’n frwd safbwynt canolog y Papur, sef bod angen symud cyfrwng dysgu ysgolion yng Nghymru ar hyd continwwm ieithyddol a fydd yn golygu mwy o ddisgyblion yn cael mwy o gyswllt â’r Gymraeg gyda’r nod o gyflawni nodau polisi cyhoeddus o ran caffael iaith.

en-gb	6.5 The Welsh Education Bill White Paper:
cy-gb	6.5 Papur Gwyn y Bil Addysg Gymraeg:

en-gb	areas of (higher density) linguistic significance
cy-gb	ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch)

en-gb	The Commission warmly welcomes commitments to the linguistic wellbeing of Welsh-speaking communities included in the White Paper.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn croesawu’n frwd yr ymrwymiadau i lesiant ieithyddol cymunedau Cymraeg sydd yn y Papur Gwyn.

en-gb	The Commission agrees with the Minister for Education and Welsh Language in his foreword to the White Paper, that education policy needs to assist in ‘protecting Welsh-speaking communities with high percentages of Welsh speakers but which have shown a decline.’
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn cytuno â Gweinidog y Gymraeg ac Addysg yn ei ragair i’r Papur Gwyn fod angen i bolisi addysg gynorthwyo yn y gwaith o ‘warchod cymunedau Cymraeg sydd â chanrannau uchel o siaradwyr Cymraeg ond sy’n dangos gostyngiad.’

en-gb	In particular, the Commission welcomes clauses 59 and 89 of the White Paper:
cy-gb	Yn benodol, mae’r Comisiwn yn croesawu cymalau 59 ac 89 y Papur Gwyn:

en-gb	As part of the [local] authority’s considerations in determining in which catchment areas it wants to see an increase in Welsh-medium provision, we propose that the authority will have to consider the demographics of the Welsh language in those catchment areas.
cy-gb	Fel rhan o ystyriaethau’r awdurdod [lleol] wrth bennu ym mha ddalgylchoedd y mae am weld cynnydd mewn darpariaeth cyfrwng Cymraeg, cynigiwn y bydd yn rhaid i’r awdurdod ystyried demograffeg y Gymraeg yn y dalgylchoedd hynny.

en-gb	In practice, evidence from the Commission for Welsh-speaking Communities, tasked with making recommendations regarding areas of linguistic sensitivity, will form part of what Ministers will need to consider when setting targets for local authorities.
cy-gb	Yn ymarferol, bydd tystiolaeth gan y Comisiwn Cymunedau Cymraeg, sydd â’r dasg o wneud argymhellion ynghylch ardaloedd o sensitifrwydd y Gymraeg, yn rhan o ystyriaeth Gweinidogion wrth osod targedau ar awdurdodau lleol.

en-gb	(clause 59)
cy-gb	(cymal 59)

en-gb	In some local authorities, where the density of Welsh speakers is generally high and the Welsh language is an integral part of the social fabric of the area, the challenge is to protect these areas from language shift and to stabilise the density of speakers so that they remain Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mewn rhai awdurdodau lleol, lle mae’r dwysedd siaradwyr Cymraeg yn uchel yn gyffredinol a’r Gymraeg yn rhan annatod o wead cymdeithasol yr ardal, yr her yw gwarchod yr ardaloedd rhag shifft iaith a sefydlogi dwysedd y siaradwyr fel eu bod yn parhau yn gymunedau o siaradwyr Cymraeg.

en-gb	The evidence of the Commission for Welsh-speaking Communities in relation to areas of linguistic significance will provide a basis for setting higher expectations in such areas.
cy-gb	Bydd y dystiolaeth gan y Comisiwn Cymunedau Cymraeg ynghylch ardaloedd o sensitifrwydd ieithyddol yn rhoi sail i osod disgwyliadau uwch mewn ardaloedd o’r fath.

en-gb	The Commission welcomes these proposals, and confirms that it will undertake the necessary work to achieve this.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn croesawu’r cynigion hyn, ac yn cadarnhau y bydd yn ymgymryd â’r gwaith angenrheidiol er mwyn cyflawni hyn.

en-gb	the Commission’s full response
cy-gb	ymateb llawn y Comisiwn

en-gb	In any white paper there are a number of considerations that need to be discussed in order to ensure policy success, but because of their more technical nature, they would not normally be aired in a more general position paper of this type.
cy-gb	Mewn unrhyw bapur gwyn ceir nifer o ystyriaethau sy’n hanfodol eu trafod er mwyn sicrhau llwyddiant polisi, ond nid ydynt, oherwydd eu natur fwy technegol, yn bethau y byddid fel arfer yn eu gwyntyllu mewn papur safbwynt mwy cyffredinol ei natur fel hwn.

en-gb	Such considerations include linguistic outcomes in the context of the European Common Framework of Reference for Languages (CEFR), technical issues regarding the nature of a language continuum, arrangements to monitor progress and so on.
cy-gb	Mae ystyriaethau o’r fath yn cynnwys deilliannau ieithyddol yng nghyd-destun Fframwaith Cyfeirio Cyffredin Ewrop ar gyfer Ieithoedd (CEFR), materion technegol ynghylch natur continwwm ieithyddol, trefniadau monitro cynnydd ac yn y blaen.

en-gb	As the Commission’s terms of reference require us to offer advice to the Welsh Government ‘in the context of developing a white paper on the Welsh Language Education Bill’, we will respond to the consultation on the White Paper, and in our view, that is the best place to discuss such matters.
cy-gb	Gan fod cylch gorchwyl y Comisiwn yn gofyn inni gynnig cyngor i Lywodraeth Cymru ‘yng nghyd-destun datblygu papur gwyn ar y Bil Addysg Gymraeg’, byddwn yn ymateb i’r ymgynghoriad ar y Papur Gwyn, ac yn ein barn ni, dyna’r adeg gorau i drafod materion o’r fath.

en-gb	6.7 Language transmission in families
cy-gb	6.7 Trosglwyddo iaith yn y teulu

en-gb	Although it does not fall within education as such, we want to highlight the importance of language acquisition by transmission in the family.
cy-gb	Er nad yw’n perthyn i faes addysg fel y cyfryw, rydym am dynnu sylw at bwysigrwydd caffael iaith drwy ei throsglwyddo yn y teulu.

en-gb	The Commission considers successful language transmission between generations to be crucial for minoritised languages such as Welsh.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn ystyried trosglwyddo ieithyddol llwyddiannus rhwng y cenedlaethau’n gwbl allweddol i ieithoedd lleiafrifedig fel y Gymraeg.

en-gb	The Commission notes the Welsh Government’s policy in the field, National policy on Welsh language transmission and use in families (2021).
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn nodi polisi Llywodraeth Cymru yn y maes, 'Polisi cenedlaethol ar drosglwyddo’r Gymraeg a’i defnydd mewn teuluoedd' (2021).

en-gb	The Commission will discuss transmission as a priority during the next phase of its work, taking into account the 2021 Census figures regarding language transmission in the family.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn trafod mater trosglwyddo fel blaenoriaeth yn ystod cam nesaf ei waith, gan ddwyn i ystyriaeth ffigyrau Cyfrifiad 2021 ynghylch trosglwyddo iaith yn y teulu.

en-gb	6.8 New provision:
cy-gb	6.8 Darpariaeth newydd:

en-gb	new schools and the Childcare Offer
cy-gb	ysgolion newydd a’r Cynnig Gofal Plant

en-gb	The Commission believes that any new school established in areas of (higher density) linguistic significance should be a Welsh-medium school.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o’r farn y dylai unrhyw ysgol newydd a sefydlir mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) fod yn ysgol cyfrwng Cymraeg.

en-gb	As the Childcare Offer for two-year-olds is extended, there should be a presumption that that care provision will be available in Welsh only in these areas.
cy-gb	Wrth i’r Cynnig Gofal Plant i blant dwy oed gael ei ymestyn, dylid sicrhau rhagdybiaeth y bydd y ddarpariaeth gofal honno ar gael yn uniaith Gymraeg yn yr ardaloedd hyn.

en-gb	6.9 Social use of the Welsh language
cy-gb	6.9 Defnydd cymdeithasol o’r Gymraeg

en-gb	The Commission believes that extra-curricular activities conducted through the medium of Welsh play a vital role in reinforcing Welsh as a social language, and thus increasing provision would be beneficial.
cy-gb	Cred y Comisiwn fod gan weithgareddau allgyrsiol neu allgwricwlaidd sy’n cael eu cynnal drwy gyfrwng y Gymraeg rôl hollbwysig yn atgyfnerthu’r Gymraeg fel iaith gymdeithasol, ac felly byddai cynyddu’r ddarpariaeth yn fanteisiol.

en-gb	It is acknowledged that the schools Welsh Language Charter has achieved various successes in increasing the social use of the Welsh language.
cy-gb	Cydnabyddir fod Siarter Iaith ysgolion wedi cyflawni llwyddiannau amrywiol yn cynyddu’r defnydd cymdeithasol o’r Gymraeg.

en-gb	However, the Commission considers that the effectiveness of the Welsh Language Charter is not adequately monitored and it should be better monitored through regulation, whether this be through statutory instruments or public policy which includes criteria to monitor success.
cy-gb	Er hynny mae’r Comisiwn o’r farn nad yw effeithiolrwydd Siarter Iaith ysgolion yn cael ei fonitro’n ddigonol ac y dylid ei fonitro’n well drwy ei reoleiddio, boed hynny trwy ddulliau megis offerynnau statudol neu drwy bolisi cyhoeddus sy’n cynnwys meini prawf i fonitro llwyddiant.

en-gb	It would also be beneficial to extend Estyn’s functions to include inspecting the success and implementation of the Charter within schools.
cy-gb	Mantais hefyd fyddai ymestyn swyddogaethau Estyn i arolygu llwyddiant a gweithrediad y Siarter o fewn ysgolion.

en-gb	The Commission also notes that Welsh-language activities outside school are an important part of language planning, in Welsh-speaking communities as in other parts of Wales.
cy-gb	Mae’r Comisiwn hefyd yn nodi fod gweithgareddau Cymraeg y tu allan i’r ysgol yn rhan bwysig o gynllunio ieithyddol, mewn cymunedau Cymraeg yn ogystal ag mewn rhannau eraill o Gymru.

en-gb	In particular, we note the importance of community sport activity and the language used there, youth clubs and movements and arranged activities for young people, and youth culture in general.
cy-gb	Yn benodol, rydym yn nodi pwysigrwydd iaith a gweithgarwch chwaraeon yn y gymuned, clybiau a mudiadau ieuenctid a gweithgareddau trefnedig ar gyfer pobl ifanc, a diwylliant ieuenctid yn gyffredinol.

en-gb	6.10 Welsh language immersion centres
cy-gb	6.10 Canolfannau trochi

en-gb	The Commission believes that Welsh language immersion centres are essential for maintaining and supporting the infrastructure of Welsh-medium education in areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o’r farn bod canolfannau trochi yn hanfodol ar gyfer cynnal a chefnogi is-adeiledd addysg cyfrwng Cymraeg mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Without a network of centres, there is potential for latecomers to education locally to change the formal and informal language of schools.
cy-gb	Heb rwydwaith o ganolfannau, mae potensial i hwyrddyfodiaid newid iaith ffurfiol ac anffurfiol ysgolion.

en-gb	Immersion centres also promote community inclusion, namely the inclusion of recently arrived children within their new communities.
cy-gb	Mae canolfannau trochi hefyd yn hyrwyddo cynhwysiant cymunedol, sef cynnwys hwyrddyfodiaid oddi mewn i’w cymunedau newydd.

en-gb	This is important in terms of equality.
cy-gb	Mae hyn yn bwysig o safbwynt cydraddoldeb.

en-gb	Whilst it is acknowledged that the specific grant provided to all local authorities in Wales for Welsh language immersion provision is highly beneficial, it is also necessary to recognise that significant provision is required in Welsh-speaking communities, which as a result is more expensive.
cy-gb	Tra bod cydnabyddiaeth bod y grant penodol a ddarperir i bob awdurdod lleol yng Nghymru ar gyfer darpariaeth trochi yn hynod fanteisiol, mae hefyd angen cydnabod bod y ddarpariaeth y mae angen ei chefnogi mewn cymunedau Cymraeg yn sylweddol, ac o’r herwydd yn fwy costus.

en-gb	6.11 Post-14 and post-16 education
cy-gb	6.11 Addysg ôl-14 ac ôl-16

en-gb	The Commission believes that increasing the numbers studying a range of post-14 and post-16 qualifications through the medium of Welsh is key to securing a workforce in the future which will be confident in using the Welsh language.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o’r farn bod cynyddu’r niferoedd sy’n astudio ystod o gymwysterau ôl-14 ac ôl-16 drwy gyfrwng y Gymraeg yn allweddol er mwyn sicrhau gweithlu i’r dyfodol a fydd yn hyderus i ddefnyddio’r Gymraeg.

en-gb	It appears that a percentage of secondary school pupils in Welsh-speaking communities receive bilingual provision, namely the use of Welsh and English with different pupils within the same lesson, which is a challenge for both teachers and pupils alike.
cy-gb	Ymddengys bod canran o ddisgyblion ysgolion uwchradd mewn cymunedau Cymraeg yn derbyn darpariaeth ddwyieithog ei natur, sef defnydd o’r Gymraeg a’r Saesneg gyda gwahanol ddisgyblion oddi mewn i’r un wers, sydd yn her i’r athro ac i’r disgybl fel ei gilydd.

en-gb	It should be ensured that areas of (higher density) linguistic significance have clear targets, and resources to help them achieve those targets, in terms of substantially increasing the percentage of pupils studying a range of post-14 and post-16 qualifications through the medium of Welsh.
cy-gb	Dylid sicrhau bod ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) â thargedau pendant, ac adnoddau i’w cynorthwyo i gyrraedd y targedau hynny, ar gyfer cynyddu’n sylweddol y ganran o ddisgyblion sydd yn astudio ystod o gymwysterau ôl-14 ac ôl-16 drwy gyfrwng y Gymraeg.

en-gb	6.12 Categorising schools by language medium
cy-gb	6.12 Categoreiddio ysgolion yn ôl cyfrwng iaith

en-gb	The Commission welcomes the White Paper’s proposal to give Welsh Ministers powers to set statutory descriptions for categorising schools according to language medium.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn croesawu cynnig y Papur Gwyn i roi i Weinidogion Cymru bwerau i bennu disgrifiadau statudol ar gyfer categoreiddio ysgolion yn ôl cyfrwng iaith.

en-gb	In particular, it welcomes clause 48 of the White Paper which states that the best way to achieve this would be through subordinate legislation:
cy-gb	Yn benodol, mae’n croesawu cymal 48 y Papur Gwyn sy’n dweud mai’r ffordd orau o wneud hyn fyddai trwy is-ddeddfwriaeth:

en-gb	this would also give Ministers the freedom to amend the descriptions, should that be necessary in the future.
cy-gb	byddai hyn hefyd yn rhoi rhyddid i Weinidogion newid y disgrifiadau, pe bai angen yn y dyfodol.

en-gb	The Commission believes that such freedom is essential in order to have the necessary flexibility to meet the linguistic needs of areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Ym marn y Comisiwn, mae rhyddid o’r fath yn hanfodol er mwyn cael yr hyblygrwydd angenrheidiol i ateb anghenion ieithyddol ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Without going into detail at this stage, we want to note the importance of developing schools as Welsh-language institutional communities, where Welsh is the language of administration and all extra-curricular activities.
cy-gb	Heb fanylu ar hyn o bryd, rydym am nodi pwysigrwydd datblygu ysgolion yn gymunedau sefydliadol Cymraeg, â’r Gymraeg yn gyfrwng gweinyddiaeth a holl weithgarwch allgyrsiol yr ysgol.

en-gb	The Commission will make any recommendations on the descriptions of these categories, that might in its opinion be appropriate, in its final report.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn gwneud unrhyw argymhellion ynghylch disgrifiadau o’r categorïau hyn, a allai yn ei farn ef fod yn briodol, yn ei adroddiad terfynol.

en-gb	7 Housing
cy-gb	7 Tai

en-gb	In Welsh-speaking communities, there is often a sense of injustice that residents face difficulties in accessing the housing market.
cy-gb	Mewn cymunedau Cymraeg, ceir ymdeimlad o anghyfiawnder yn aml fod trigolion yn wynebu anawsterau wrth geisio cael mynediad i’r farchnad dai.

en-gb	The frustration found expression in the discussion about second homes, but it also involves the wider housing market.
cy-gb	Mynegwyd y rhwystredigaeth yn y drafodaeth am ail gartrefi, ond mae’n ymwneud yn ogystal â’r farchnad dai yn ehangach.

en-gb	To some extent, the problem is similar to that in other parts of Britain where long-term increases in house prices have led to a significant percentage of the population being priced out of the housing market.
cy-gb	I ryw raddau, mae’r broblem yn debyg i’r sefyllfa mewn rhannau eraill o wledydd Prydain lle mae twf hirdymor prisiau tai wedi arwain at ganran sylweddol o’r boblogaeth yn cael ei phrisio allan o’r farchnad dai.

en-gb	In Welsh-speaking communities, however, the situation is complicated by the need to ensure linguistic sustainability.
cy-gb	Mewn cymunedau Cymraeg, fodd bynnag, mae’r sefyllfa yn cael ei chymhlethu gan yr angen i sicrhau cynaliadwyedd ieithyddol.

en-gb	This is much more difficult if people cannot buy property in their own communities.
cy-gb	Mae hyn yn llawer anos os nad oes modd i bobl brynu eiddo yn eu cymunedau eu hunain.

en-gb	As a result, the discussion about housing is important in terms of the future of the Welsh language as a community language.
cy-gb	O ganlyniad, mae’r drafodaeth am dai yn bwysig o safbwynt dyfodol y Gymraeg fel iaith gymunedol.

en-gb	7.1 The Future of the Welsh Language Communities Housing Plan
cy-gb	7.1 Dyfodol y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg

en-gb	In October 2022, the Welsh Government published a Welsh Language Community Housing Plan.
cy-gb	Ym mis Hydref 2022, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru Gynllun Tai Cymunedau Cymraeg.

en-gb	The aim of the Plan is to bring together interventions within the policy areas of housing, economy, community development and language planning in order to respond to challenges facing Welsh-speaking communities which also have a high density of second homes.
cy-gb	Nod y Cynllun yw dwyn ynghyd ymyraethau o fewn y meysydd polisi tai, economi, datblygu cymunedol a chynllunio ieithyddol er mwyn ymateb i heriau sy’n wynebu cymunedau Cymraeg sydd hefyd â dwysedd uchel o ail gartrefi.

en-gb	In June 2022, a Pilot Scheme was established in the Dwyfor area to trial a number of interventions linked to affordability and second homes.
cy-gb	Ym mis Mehefin 2022 sefydlwyd Cynllun Peilot yn ardal Dwyfor, er mwyn treialu nifer o ymyraethau sy’n gysylltiedig â fforddiadwyedd ac ail gartrefi.

en-gb	The Commission is pleased that the Welsh Language Communities Housing Plan and the Dwyfor Pilot Scheme are in place and supports them.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn falch fod y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg a’r Cynllun Peilot yn Nwyfor ar waith ac yn eu cefnogi.

en-gb	Welsh-speaking communities will probably need ongoing support in this area, and the Commission believes that there is a case for making the Welsh Language Communities Housing Plan permanent.
cy-gb	Mae’n debyg bydd angen cefnogaeth barhaus ar gymunedau Cymraeg yn y maes hwn, a chred y Comisiwn fod achos dros wneud y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg yn barhaol.

en-gb	The Commission believes that, in principle, the work of the Welsh Language Communities Housing Plan could be expanded in order to create a 'whole system' strategic vehicle to implement and vary housing policy in areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o’r farn y gellid mewn egwyddor ehangu gwaith y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg er mwyn creu cerbyd strategol ‘system gyfan’ i weithredu ac amrywio polisi tai mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	7.2 Social housing
cy-gb	7.2 Tai cymdeithasol

en-gb	The Commission recognises the important role of social housing which are rented on social rents by Community Landlords (Community Landlords could be Local Authorities, Housing Associations or Registered Social Landlords).
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn cydnabod rôl bwysig tai cymdeithasol sy’n cael eu gosod ar renti cymdeithasol gan Landlordiaid Cymunedol (gall Landlordiaid Cymunedol fod yn Awdurdodau Lleol, Cymdeithasau Tai neu Landlordiaid Cymdeithasol Cofrestredig).

en-gb	In 2020, the housing stock of Community Landlords accounted for 18% of all households in Wales.
cy-gb	Yn 2020, roedd stoc tai Landlordiaid Cymunedol yn cyfateb i 18% o holl aelwydydd Cymru.

en-gb	63% are owned by Registered Social Landlords and 37% are owned by the 11 local authorities that have retained their stock.
cy-gb	Mae 63% ym mherchnogaeth Landlordiaid Cymdeithasol Cofrestredig a 37% ym mherchnogaeth yr 11 awdurdod lleol sydd wedi cadw eu stoc.

en-gb	Community Landlords also own or partially own other types of housing, including intermediate market housing, and open market housing.
cy-gb	Mae’r Landlordiaid Cymunedol hefyd yn berchen neu’n rhannol berchen ar fathau eraill o dai, yn cynnwys tai marchnad canolraddol a thai marchnad agored.

en-gb	The Commission recognises that Community Landlords have a long history of responding to the housing needs of Welsh-speaking communities, including employing and working with Rural Housing Enablers to identify local needs, and taking advantage of the rural exception policy of local planning authorities and implementing local lettings policies.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn cydnabod fod gan Landlordiad Cymunedol hanes hir o ymateb i anghenion tai cymunedau Cymraeg, gan gynnwys cyflogi a chydweithio â Hwyluswyr Tai Gwledig i adnabod anghenion leol, a thrwy fanteisio ar bolisi eithriad gwledig yr awdurdodau cynllunio lleol a gweithredu polisïau gosod lleol.

en-gb	In their evidence to the Commission, a number of Registered Social Landlords and planning authorities explained that it was ‘nearly impossible’ to develop smaller-scale housing in Welsh-speaking communities which desperately need new homes.
cy-gb	Yn eu tystiolaeth i’r Comisiwn esboniodd nifer o Landlordiaid Cymdeithasol Cofrestredig ac awdurdodau cynllunio ei bod hi ‘bron yn amhosib’ i ddatblygu tai ar raddfa llai mewn cymunedau Cymraeg sydd wir angen cartrefi newydd.

en-gb	The reasons are likely to be a combination of land prices and land availability, planning policy and requirements of the Social Housing Grant regime (development standards, acceptable cost guidance, grant rates, affordable rents).
cy-gb	Mae’r rhesymau yn debygol o fod yn gyfuniad o brisiau ac argaeledd tir, polisi cynllunio a gofynion y gyfundrefn Grant Tai Cymdeithasol (safonau datblygu, canllawiau cost derbyniol, cyfraddau grant, rhenti fforddiadwy).

en-gb	The Commission believes that Registered Social Landlords should have a central role in responding to housing needs in areas of (higher density) linguistic significance.
cy-gb	Cred y Comisiwn y dylai Landlordiaid Cymdeithasol Cofrestredig fod â rôl ganolog wrth ymateb i anghenion tai mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch).

en-gb	Further work is therefore needed to consider how to respond to some of their concerns.
cy-gb	Mae angen felly cynnal gwaith pellach i ystyried sut mae ymateb i rai o’u pryderon.

en-gb	The Commission will consider this issue carefully and make any recommendations in its final report.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn ystyried y mater hwn yn ofalus ac yn gwneud unrhyw argymhellion yn ei adroddiad terfynol.

en-gb	7.3 Community-led housing
cy-gb	7.3 Tai dan arweiniad y gymuned

en-gb	The Welsh Government is already committed to supporting communities to develop housing options tailored to their local needs, including co-operative and community owned housing.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi ymrwymo i gefnogi cymunedau i ddatblygu opsiynau tai sydd wedi’u teilwra i’w hanghenion lleol, gan gynnwys tai cydweithredol a thai ym mherchnogaeth y gymuned.

en-gb	A number of community housing associations were established in north and south-west Wales during the 1970s and 1980s.
cy-gb	Sefydlwyd nifer o gymdeithasau tai cymunedol yn y gogledd a’r de-orllewin yn ystod yr 1970au a’r 1980au.

en-gb	However, current examples of community-led housing initiatives in Welsh-speaking communities are few and far between.
cy-gb	Serch hyn, prin yw’r esiamplau cyfredol o fentrau tai dan arweiniad y gymuned mewn cymunedau Cymraeg.

en-gb	The vision of the founders of housing associations in the 1970s and 1980s was similar, namely to sustain Welsh-speaking communities.
cy-gb	Roedd gweledigaeth sylfaenwyr cymdeithasau tai y 1970au a’r 1980au yn debyg, sef i gynnal cymunedau Cymraeg.

en-gb	They were mutual organisations with members and voluntary management committees drawn from the local community:
cy-gb	Roeddent yn sefydliadau cydfuddiannol gyda’r aelodau a’r pwyllgorau rheoli gwirfoddol yn dod o’r gymuned leol:

en-gb	the exact model proposed for community-led housing initiatives in the Welsh Language Communities Housing Plan.
cy-gb	yr union fodel a gynigiwyd ar gyfer mentrau tai dan arweiniad y gymuned yn y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg.

en-gb	The Commission believes that lessons should be learned from the factors that led to the demise of the original community housing associations.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o’r farn y dylid dysgu gwersi o’r ffactorau a arweiniodd at ddiflaniad y cymdeithasau tai cymunedol gwreiddiol.

en-gb	Above all, the ambition of the Welsh Language Communities Housing Plan to develop community-led housing initiatives should be supported by a funding and support system that enables them to offer a range of housing options and ensures ongoing management by the communities that establish them.
cy-gb	Yn bennaf, dylid gofalu bod uchelgais y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg i ddatblygu mentrau tai dan arweiniad y gymuned yn cael ei gefnogi gan system ariannu a chymorth sy’n eu galluogi i gynnig ystod o opsiynau tai ac sy’n sicrhau rheolaeth barhaus gan y cymunedau sy’n eu sefydlu.

en-gb	The Welsh Language Communities Housing Plan and the Dwyfor Pilot Scheme aim to support communities to develop community-led housing solutions.
cy-gb	Mae’r Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg a Chynllun Peilot Dwyfor yn ceisio cefnogi cymunedau i ddatblygu datrysiadau tai a arweinir gan y gymuned.

en-gb	The Welsh Language Communities Housing Plan has established a revenue grant fund to support community groups in preparing feasibility studies and business plans, valuations and surveys.
cy-gb	Mae’r Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg wedi sefydlu cronfa grant refeniw i gefnogi grwpiau cymunedol i baratoi astudiaethau dichonoldeb a chynlluniau busnes, prisiadau ac arolygon.

en-gb	The Commission believes it would be beneficial if capital funding was also available to help communities buy land or property.
cy-gb	Cred y Comisiwn y byddai’n fanteisiol pe bai cyllid cyfalaf hefyd ar gael i gynorthwyo cymunedau i brynu tir neu eiddo.

en-gb	7.4 Making better use of the existing housing stock
cy-gb	7.4 Defnyddio’r stoc dai bresennol yn well

en-gb	Often in rural Welsh-speaking communities, there is little opportunity to develop new housing stock on a small scale that is viable for development.
cy-gb	Yn aml mewn cymunedau Cymraeg gwledig, ceir diffyg cyfleoedd i ddatblygu stoc o dai newydd ar raddfa fechan sy’n hyfyw i’w datblygu.

en-gb	Also in some situations, it may be beneficial to use the existing housing stock if there is a risk that excessively expanding the housing stock would damage the Welsh language locally.
cy-gb	Mewn rhai sefyllfaoedd hefyd, gall fod yn fanteisiol defnyddio’r stoc dai bresennol os oes risg y byddai ehangu’r stoc dai yn ormodol yn niweidio’r Gymraeg yn lleol.

en-gb	The Commission therefore considers that it would be beneficial when responding to local housing needs to make better use of the existing housing stock – along with other buildings, such as places of worship (a growing number of which will come on the market over the coming years).
cy-gb	Felly, mae’r Comisiwn o’r farn y byddai’n fanteisiol gwneud defnydd gwell o’r stoc dai bresennol, ynghyd ag adeiladau eraill, megis er enghraifft addoldai y bydd nifer cynyddol ohonynt yn dod ar y farchnad dros y blynyddoedd nesaf, wrth fynd ati i ymateb i’r anghenion tai lleol.

en-gb	The Commission will further consider this principle, along with property purchasing support schemes, in the autumn.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn ystyried ymhellach yr egwyddor hon, ynghyd â chynlluniau cymorth prynu eiddo, yn yr hydref.

en-gb	7.5 Private rented sector
cy-gb	7.5 Sector rhentu preifat

en-gb	The private rented sector accounts for 14% of the total housing stock, around 200,000 homes in Wales.
cy-gb	Mae’r sector rhentu preifat yn cyfrif am 14% o gyfanswm y stoc tai, sef tua 200,000 o gartrefi yng Nghymru.

en-gb	There is some anecdotal evidence that many private landlords have recently left the sector, or intend to do so.
cy-gb	Mae rhywfaint o dystiolaeth anecdotaidd bod nifer o landlordiaid preifat wedi gadael y sector yn ddiweddar, neu’n bwriadu gwneud hynny.

en-gb	Their operating environment became more challenging following the introduction of the Renting Homes Act in 2022, recent economic pressures and increased lending costs.
cy-gb	Daeth eu hamgylchedd gweithredu yn fwy heriol yn dilyn cyflwyno’r Ddeddf Rhentu Cartrefi yn 2022, y pwysau economaidd diweddar a chostau benthyca uwch.

en-gb	This could create opportunities for Community Landlords or co-operatives to buy and manage properties sold by private landlords.
cy-gb	Gallai hyn greu cyfleoedd i Landlordiaid Cymunedol neu fentrau cydweithredol brynu a rheoli tai sy’n cael eu gwerthu gan landlordiaid preifat.

en-gb	We must also recognise that this sector does not always offer certainty and stability to a number of tenants.
cy-gb	Rhaid hefyd cydnabod nad yw’r sector hwn yn cynnig sicrwydd a sefydlogrwydd bob tro i nifer o denantiaid.

en-gb	In order for it to become a preferred housing option, policy changes will be required that give tenants greater control over rents and much greater security of tenure.
cy-gb	Er mwyn iddo ddod yn opsiwn tai o ddewis, bydd angen newidiadau polisi sy’n rhoi mwy o reolaeth dros renti a llawer gwell sicrwydd deiliadaeth i denantiaid.

en-gb	The Welsh Government is about to publish a Green Paper on the Right to Adequate Housing, including fair rents, and the Commission will consider the contents of the Paper once it is published.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru ar fin cyhoeddi Papur Gwyrdd ar yr Hawl i Dai Digonol gan gynnwys rhenti teg a bydd y Comisiwn yn ystyried cynnwys y Papur pan gaiff ei gyhoeddi.

en-gb	7.6 Second homes
cy-gb	7.6 Ail gartrefi

en-gb	New policies have recently been introduced by central and local government in relation to second homes.
cy-gb	Yn ddiweddar, cyflwynwyd polisïau newydd gan lywodraeth ganolog a lleol ym maes ail gartrefi.

en-gb	These include making changes to local taxes on second homes and short-term holiday accommodation, modifying the planning framework, developing changes to land transaction tax and issuing a £50m empty homes grant.
cy-gb	Mae hyn yn cynnwys gwneud newidiadau i drethi lleol ar ail gartrefi a llety gwyliau tymor byr, gwneud newidiadau i’r fframwaith gynllunio, datblygu newidiadau i’r dreth trafodiadau tir a chyhoeddi grant cartrefi gwag gwerth £50m.

en-gb	The Welsh Government has also consulted on establishing a statutory licensing scheme for tourism accommodation providers in Wales.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi ymgynghori ar gyfer sefydlu cynllun trwyddedu statudol i ddarparwyr llety ymwelwyr yng Nghymru.

en-gb	The Commission will keep developments in the field under review, and make recommendations in its final report if necessary.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn cadw golwg ar ddatblygiadau yn y maes, ac os oes angen bydd yn gwneud argymhellion yn ei adroddiad terfynol.

en-gb	8 Town and country planning
cy-gb	8 Cynllunio gwlad a thref

en-gb	Town and country planning is vital to the future of Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mae cynllunio gwlad a thref yn hollbwysig i ddyfodol cymunedau Cymraeg.

en-gb	The relationship between planning and the interests of the Welsh language has long been a regular point of discussion, but perhaps less progress has been made in this area than in other policy areas.
cy-gb	Bu’r berthynas rhwng cynllunio a buddiannau’r Gymraeg yn faes trafod cyson ers cyfnod hir ond ni fu cymaint o gynnydd, efallai, yn y maes hwn ag mewn meysydd polisi eraill.

en-gb	The Commission believes that wider planning interventions than the current ones will be necessary in order to help stabilise Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o’r farn y bydd angen ymyraethau ehangach ym maes cynllunio na’r rhai cyfredol er mwyn helpu sefydlogi cymunedau Cymraeg.

en-gb	Areas of (higher density) linguistic significance can be a suitable vehicle for enabling this by allowing, and indeed encouraging, policy variation.
cy-gb	Gall ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) fod yn gerbyd pwrpasol ar gyfer gwneud hynny trwy ganiatáu, ac yn wir annog, amrywio polisïau.

en-gb	The Commission believes that more work is needed to further consider how best to achieve this.
cy-gb	Ym marn y Comisiwn, mae angen rhagor o waith er mwyn ystyried ymhellach sut y gellid gwneud hyn orau.

en-gb	In response to the Commission’s call for evidence, for example, planning authorities referred to their perception that there could be clearer guidance in terms of policies relating to the Welsh language and planning.
cy-gb	Wrth ymateb i alwad y Comisiwn am dystiolaeth, er enghraifft, cyfeiriodd awdurdodau cynllunio at eu canfyddiad y gellid cael cyfarwyddyd cliriach o ran polisïau yn ymwneud â’r Gymraeg a chynllunio.

en-gb	The Commission is also interested in the potential of local community planning.
cy-gb	Mae gan y Comisiwn ddiddordeb yn ogystal ym mhotensial cynllunio cymunedol lleol.

en-gb	Community planning helps communities to develop a shared vision for their neighbourhood and shape the development and growth of their local area.
cy-gb	Mae cynllunio cymunedol yn helpu cymunedau i ddatblygu gweledigaeth gyffredin ar gyfer eu cymdogaeth a siapio datblygiad a thwf eu hardal leol.

en-gb	Because of the work that needs to be done in this field, the Commission has decided to host a workshop with stakeholders in the autumn.
cy-gb	Oherwydd y gwaith sydd angen ei wneud yn y maes, mae’r Comisiwn wedi penderfynu cynnal gweithdy yn yr hydref gyda rhanddeiliaid.

en-gb	The workshop will bring together experts to discuss possible policy actions and contribute directly to the Commission’s considerations in the context of its final report.
cy-gb	Bydd y gweithdy yn dwyn arbenigwyr ynghyd er mwyn trafod camau polisi posib gan gyfrannu’n uniongyrchol at ystyriaethau’r Comisiwn yng nghyd-destun ei adroddiad terfynol.

en-gb	The workshop will consider whether more guidance should be provided to planning authorities, whether Welsh language policies should be strengthened, and discussions on local community planning will be held.
cy-gb	Bydd y gweithdy yn ystyried a ddylid darparu mwy o gyfarwyddyd i awdurdodau cynllunio, a ddylid cryfhau polisïau o ran y Gymraeg, a bydd yn trafod cynllunio cymunedol lleol.

en-gb	It will also consider what the role of areas of (higher density) linguistic significance should be in relation to planning policy.
cy-gb	Bydd hefyd yn ystyried beth ddylai fod swyddogaeth ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol (dwysedd uwch) mewn perthynas â pholisi cynllunio.

en-gb	9 Equality and inclusion
cy-gb	9 Cydraddoldeb a chynhwysiant

en-gb	The Commission is committed to the principle that all Welsh speakers are equal, and that the Welsh language should be available to everyone.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn ymrwymedig i’r egwyddor fod pob siaradwr Cymraeg gyfwerth â’i gilydd, ac y dylai’r Gymraeg fod ar gael i bawb.

en-gb	To that end, the Commission wants to consider equality and inclusion in Welsh-speaking communities from two perspectives:
cy-gb	I’r perwyl hwnnw, mae’r Comisiwn am ystyried cydraddoldeb a chynhwysiant mewn cymunedau Cymraeg o ddau safbwynt:

en-gb	protected characteristics and social class.
cy-gb	nodweddion gwarchodedig a dosbarth cymdeithasol.

en-gb	9.1 Protected characteristics
cy-gb	9.1 Nodweddion gwarchodedig

en-gb	In the Commission’s call for evidence, the majority of responses received in relation to equality related to race and to LGBTQ+ rights.
cy-gb	Yng ngalwad y Comisiwn am dystiolaeth, roedd y rhan fwyaf o’r ymatebion a ddaeth i law ym maes cydraddoldeb yn ymwneud â hil ac â hawliau LHDT+.

en-gb	There was an emphasis on the need to link the principles of the 'Anti-racist Wales Action Plan and the LGBTQ+ Action Plan for Wales' to policy actions in Welsh-speaking areas, for example through local authority strategic equality schemes.
cy-gb	Roedd pwyslais ar yr angen i gysylltu egwyddorion 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol a Cynllun Gweithredu LHDTC+' Cymru â chamau polisi mewn ardaloedd Cymraeg, er enghraifft trwy gynlluniau cydraddoldeb strategol awdurdodau lleol.

en-gb	The Commission agrees with this emphasis.
cy-gb	Mae’r Comisiwn yn cytuno â’r pwyslais hwn.

en-gb	Recently some statistics from the 2021 Census on language and ethnicity were released.
cy-gb	Yn ddiweddar, cyhoeddwyd rhai ystadegau o Gyfrifiad 2021 am iaith ac ethnigrwydd.

en-gb	The statistics show that individuals from all ethnic backgrounds are able to speak Welsh.
cy-gb	Mae’r ystadegau yn dangos fod unigolion o bob cefndir ethnig yn medru Cymraeg.

en-gb	They also show that the percentage of the population able to speak Welsh varies by ethnic background, and that there is also variation in these patterns within Wales.
cy-gb	Maen nhw’n dangos yn ogystal fod canran y boblogaeth sy’n medru Cymraeg yn amrywio yn ôl cefndir ethnig, a bod amrywiaeth o ran y patrymau hyn oddi mewn i Gymru hefyd.

en-gb	In order to fully understand this, the Commission will scrutinise these statistics in its analysis of the 2021 Census.
cy-gb	Er mwyn deall hyn yn llawn, bydd y Comisiwn yn craffu ar yr ystadegau hyn yn ei ddadansoddiad o Gyfrifiad 2021.

en-gb	Previous research has suggested that bilingual education models in Welsh-speaking areas, which mean that only some pupils receive Welsh-medium education, have led to a sense of social exclusion among some, and there has sometimes been a tendency for linguistic divisions in the education system to map onto children’s backgrounds.
cy-gb	Mae ymchwil flaenorol wedi awgrymu fod modelau o addysg ddwyieithog mewn ardaloedd Cymraeg sy’n golygu mai rhai disgyblion yn unig sy’n derbyn addysg Gymraeg wedi arwain at ymdeimlad o eithrio cymdeithasol ymysg rhai, ac weithiau bu tuedd i ymrannu ieithyddol yn y gyfundrefn addysg ddigwydd ar sail cefndir y plentyn.

en-gb	The Commission believes that enabling children to become fluent in Welsh is a matter of equality.
cy-gb	Mae’r Comisiwn o’r farn fod galluogi plant i ddod yn rhugl yn y Gymraeg yn fater o gydraddoldeb.

en-gb	This can be an important argument for adopting alternative models of linguistic provision that ensure children are fluent in Welsh when they leave school at the age of 16.
cy-gb	Gall hon fod yn ddadl bwysig dros fabwysiadu modelau amgen o ddarpariaeth ieithyddol sy’n sicrhau fod plant yn gadael yr ysgol yn 16 oed yn rhugl eu Cymraeg.

en-gb	Welsh language immersion centres for newly-arrived children are also important in terms of equality.
cy-gb	Mae canolfannau trochi ar gyfer hwyr-ddyfodiaid hefyd yn bwysig o safbwynt cydraddoldeb.

en-gb	Equality and inclusion are priorities for the Commission.
cy-gb	Mae cydraddoldeb a chynhwysiant yn flaenoriaeth gan y Comisiwn.

en-gb	The Commission will discuss the matter with stakeholders and others during the next phase of its work, and will publish its conclusions in its final report.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn trafod y mater â rhanddeiliaid ac eraill yn ystod cyfnod nesaf ei waith, a bydd yn cyhoeddi ei gasgliadau yn ei adroddiad terfynol.

en-gb	9.2 Social class
cy-gb	9.2 Dosbarth cymdeithasol

en-gb	Evidence on the use of Welsh by social class is fairly scarce.
cy-gb	Mae tystiolaeth o ran defnydd o’r Gymraeg yn ôl dosbarth cymdeithasol yn weddol brin.

en-gb	Indeed, there is a clear research gap here.
cy-gb	Yn wir, mae bwlch amlwg yma mewn gwaith ymchwil.

en-gb	The term social class is also complex and definitions are constantly changing.
cy-gb	Mae’r term dosbarth cymdeithasol yn un cymhleth hefyd ac mae diffiniadau yn newid yn barhaus.

en-gb	In one response to the Commission’s call for evidence, it was suggested that there were ‘signs that the language group is dividing along class lines’, with language shift progressing more quickly in the working class than in the middle class in a number of Welsh-speaking communities.
cy-gb	Mewn un ymateb i Alwad y Comisiwn am dystiolaeth, awgrymwyd fod ‘arwyddion bod y grŵp iaith yn ymrannu ar hyd llinellau dosbarth’, gyda shifft iaith yn digwydd yn fwy cyflym yn y dosbarth gweithiol nag yn y dosbarth canol mewn nifer o gymunedau Cymraeg.

en-gb	Obtaining evidence to verify this observation would be beneficial.
cy-gb	Byddai cael tystiolaeth er mwyn gwirio sylw o’r fath yn fuddiol.

en-gb	Welsh-speaking areas include a number of communities that would traditionally be regarded as working class, some of which are amongst the areas where the Welsh language is strongest (for example, the slate-quarrying communities of Gwynedd and some towns in Gwynedd and Anglesey).
cy-gb	Mae ardaloedd Cymraeg yn cynnwys nifer o gymunedau a fyddai’n draddodiadol yn cael eu hystyried fel rhai dosbarth gweithiol, ac mae rhai o’r rhain ymysg y rhai lle mae’r Gymraeg ar ei chryfaf (er enghraifft, yn ardaloedd chwarelyddol Gwynedd ac mewn rhai trefi yng Ngwynedd a Môn).

en-gb	The result of such research could be important from a public policy perspective.
cy-gb	Gall canlyniadau ymchwil o’r fath fod yn bwysig o safbwynt polisi cyhoeddus.

en-gb	There is a need to embed activity in the community, and ensure that steps taken in favour of the Welsh language reflect the needs and aspirations of everyone, from all social backgrounds.
cy-gb	Mae angen gwreiddio gweithgarwch yn y gymuned, a sicrhau fod camau o blaid y Gymraeg yn adlewyrchu anghenion a delfrydau pawb, o bob cefndir cymdeithasol.

en-gb	The Commission will discuss this in the next stage of its work.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn trafod hyn yng ngham nesaf ei waith.

en-gb	The Welsh Government has asked the Commission for Welsh-speaking communities to provide an analysis of the results of the 2021 Census, and also scrutinise other relevant sources, in order to investigate the current position of the Welsh language.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi gofyn i’r Comisiwn Cymunedau Cymraeg gynnig dadansoddiad o ganlyniadau Cyfrifiad 2021, yn ogystal â chraffu ar ffynonellau perthnasol eraill, er mwyn archwilio i sefyllfa gyfredol y Gymraeg.

en-gb	Analysis of initial data from the 2021 Census
cy-gb	Dadansoddiad o ddata cychwynnol Cyfrifiad 2021

en-gb	This annex provides a summary breakdown of the first census data available on the Welsh language:
cy-gb	Yn yr atodiad yma, cynigir dadansoddiad cryno o’r data cyntaf o’r cyfrifiad sydd ar gael ar y Gymraeg:

en-gb	it was released on 6 December 2022 by the Government, in close collaboration with the Office for National Statistics (ONS).
cy-gb	fe’i rhyddhawyd ar 6 Rhagfyr 2022 gan y Llywodraeth, gan gydweithio’n agos â’r Swyddfa Ystadegau Gwladol (ONS).

en-gb	The 2021 Census took place during the coronavirus (COVID-19) pandemic on 21 March 2021.
cy-gb	Cynhaliwyd Cyfrifiad 2021 yn ystod pandemig y coronafeirws (COVID-19) ar 21 Mawrth 2021.

en-gb	This followed periods of lockdown, remote learning for many children, and working from home for many people.
cy-gb	Roedd hyn yn dilyn cyfnodau o gyfyngiadau symud, dysgu o bell ar gyfer llawer o blant ac roedd llawer o bobl yn gweithio gartref.

en-gb	We do not know how the pandemic affected how people reported their Welsh language skills (or perceptions of other people’s Welsh language skills).
cy-gb	Nid ydym yn gwybod sut effeithiodd y pandemig ar y ffordd roedd pobl yn adrodd am eu sgiliau Cymraeg (neu ar ganfyddiadau o sgiliau Cymraeg pobl eraill).

en-gb	It must be remembered that reporting Welsh language ability, and any other language ability, is essentially subjective.
cy-gb	Mae’n rhaid cofio bod adrodd ar allu yn y Gymraeg, ac unrhyw iaith arall, yn oddrychol o’i hanfod.

en-gb	What is included in the census, and other surveys, is an individual’s assessment of their Welsh language ability.
cy-gb	Yr hyn a geir yn y cyfrifiad, ac arolygon eraill, ydy asesiad unigolyn o’i allu yn y Gymraeg.

en-gb	This can vary from person to person.
cy-gb	Gall hyn amrywio o berson i berson.

en-gb	In some cases, particularly for children, Welsh language skills were reported by someone else, for example by a parent or guardian.
cy-gb	Mewn rhai achosion, yn enwedig ar gyfer plant, adroddwyd ar sgiliau Cymraeg gan rywun arall, gan riant neu warcheidwad, er enghraifft.

en-gb	According to the 2021 Census, 538,300 people aged three or over were able to speak Welsh in Wales, or 17.8% of the population.
cy-gb	Yn ôl Cyfrifiad 2021, roedd 538,300 o bobl tair oed neu hŷn yn gallu siarad Cymraeg yng Nghymru, neu 17.8% o’r boblogaeth.

en-gb	This is the lowest percentage ever recorded in a census.
cy-gb	Dyma’r ganran isaf erioed sydd wedi’i chofnodi mewn cyfrifiad.

en-gb	Number of people aged three years or older able to speak Welsh, 1921 to 2021
cy-gb	Nifer y bobl tair oed neu’n hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg, 1921 i 2021

en-gb	Image
cy-gb	Image

en-gb	Censuses of population
cy-gb	cyfrifiadau o’r boblogaeth

en-gb	This was a decrease of approximately 24,000 people since the 2011 Census (or a decrease of 1.2 percentage points), when 562,000 people were able to speak Welsh (or 19.0% of the population).
cy-gb	Roedd hyn yn ostyngiad o oddeutu 24,000 o bobl ers Cyfrifiad 2011 (neu ostyngiad o 1.2 pwynt canran), pan oedd yna 562,000 o bobl yn gallu siarad Cymraeg (neu 19.0% o’r boblogaeth).

en-gb	Welsh by age
cy-gb	Y Gymraeg yn ôl oedran

en-gb	The decrease in the number and percentage of people aged three or over who can speak Welsh is mainly due to a decrease in the number and percentage of children and young people identified as being able to speak Welsh.
cy-gb	Mae'r gostyngiad yn nifer a chanran y bobl tair oed neu hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg yn bennaf o ganlyniad i ostyngiad yn nifer a chanran y plant a phobl ifanc y nodwyd eu bod yn gallu siarad Cymraeg.

en-gb	Although the percentage has fallen overall, there has been a slight increase in the percentage of people who can speak Welsh in the young adult groups (those aged 16 to 19 and 20 to 44), with decreases in the older age groups.
cy-gb	Er i’r ganran ostwng yn gyffredinol, bu cynnydd bach yn y ganran o bobl sy’n gallu siarad Cymraeg yn y grwpiau oedolion ifanc (pobl 16 i 19 oed a phobl 20 i 44 oed), gyda gostyngiadau yn y grwpiau hŷn.

en-gb	Percentage of people aged three or over who can speak Welsh, by age group, 2011 and 2021
cy-gb	Canran y bobl tair oed neu’n hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg, yn ôl grwpiau oedran, 2011 a 2021

en-gb	Census of population, 2011 and 2021
cy-gb	Cyfrifiad o’r boblogaeth, 2011 a 2021

en-gb	Welsh by area
cy-gb	Y Gymraeg yn ôl ardal

en-gb	Census data allows us to look at how the ability to speak Welsh varies across and within local authorities, including at small area level.
cy-gb	Mae data’r cyfrifiad yn caniatáu i ni edrych ar sut mae’r gallu i siarad Cymraeg yn amrywio ar draws awdurdodau lleol ac hefyd o fewn awdurdodau lleol, gan gynnwys ar lefel ardaloedd bach.

en-gb	For statistical purposes, we use data based on lower layer super output areas (LSOAs).
cy-gb	At ddibenion ystadegol, rydym yn defnyddio data ar sail ardaloedd cynnyrch ehangach haen is (ACEHIau).

en-gb	These areas are fairly consistent in size, and relatively consistent over time, which facilitates statistical comparisons.
cy-gb	Mae’r ardaloedd hyn yn weddol gyson o ran maint, ac yn gymharol gyson dros amser, sydd yn hwyluso cymariaethau ystadegol.

en-gb	Data on electoral ward level is also available on the Office for National Statistics (ONS) website.
cy-gb	Mae data ar lefel wardiau etholiadol hefyd ar gael ar wefan y Swyddfa Ystadegau Gwladol (ONS).

en-gb	The map below shows the percentage of people aged three or over who can speak Welsh by small area.
cy-gb	Mae’r map isod yn dangos canran y bobl tair oed neu’n hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg yn ôl ardaloedd bychain.

en-gb	Percentage of people aged three or over who can speak Welsh, by LSOAs, 2021
cy-gb	Canran y bobl tair oed neu’n hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg, yn ôl ACEHIau, 2021

en-gb	Census of population, 2021
cy-gb	Cyfrifiad o’r boblogaeth, 2021

en-gb	The map below shows the change in the percentage of people aged three or over who can speak Welsh by small area.
cy-gb	Mae’r map isod yn dangos y newid yng nghanran y bobl tair oed neu’n hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg yn ôl ardaloedd bychain.

en-gb	The areas that have seen a decrease are highlighted in brown and the areas that have seen an increase are in blue.
cy-gb	Mae’r ardaloedd sydd wedi gweld gostyngiad wedi eu lliwio’n frown a’r ardaloedd sydd wedi gweld cynnydd wedi eu lliwio’n las.

en-gb	Percentage of people aged three or over able to speak Welsh, by LSOA, 2011 to 2021
cy-gb	Newid yng nghanran y bobl tair oed neu’n hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg, yn ôl ACEHIau, 2011 i 2021

en-gb	the data in the map above is based on LSOAs that had not changed or that had been split between 2011 and 2021 only.
cy-gb	mae’r data yn y map uchod yn seiliedig ar ACEHIau nad oeddynt wedi newid neu a oedd wedi eu hollti rhwng 2011 a 2021 yn unig.

en-gb	It was not possible to calculate changes for LSOAs that were combined between 2011 and 2021.
cy-gb	Nid oedd modd cyfrifo newidiadau ar gyfer ACEHIau a gafodd eu cyfuno rhwng 2011 a 2021.

en-gb	These areas are in white on the map.
cy-gb	Mae’r ardaloedd hyn mewn gwyn ar y map.

en-gb	The percentage of people aged three or over who can speak Welsh fell between 2011 and 2021 in all local authorities except for Cardiff, the Vale of Glamorgan, Rhondda Cynon Taf and Merthyr Tydfil.
cy-gb	Gostyngodd canran y bobl tair oed neu’n hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg rhwng 2011 a 2021 ym mhob awdurdod lleol ac eithrio yng Nghaerdydd, Bro Morgannwg, Rhondda Cynon Taf a Merthyr Tudful.

en-gb	Carmarthenshire saw the largest decrease in the percentage and number of people aged three or over able to speak Welsh, from 43.9% in 2011 to 39.9% in 2021, a decrease of 4.1 percentage points.
cy-gb	Yn Sir Gaerfyrddin y gwelwyd y gostyngiad mwyaf yng nghanran a nifer y bobl tair oed neu’n hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg, o 43.9% yn 2011 i 39.9% yn 2021, gostyngiad o 4.1 pwynt canran.

en-gb	This is almost double the size of the next largest decrease, 2.1 percentage points in Denbighshire, Powys and Pembrokeshire.
cy-gb	Mae hwn bron ddwywaith cymaint â’r gostyngiad mwyaf nesaf, sef gostyngiad o 2.1 pwynt canran yn Sir Ddinbych, Powys a Sir Benfro.

en-gb	Carmarthenshire also saw the largest decrease between the 2001 and 2011 Censuses.
cy-gb	Yn Sir Gaerfyrddin hefyd y gwelwyd y gostyngiad mwyaf rhwng Cyfrifiad 2001 a Chyfrifiad 2011.

en-gb	These patterns varied within local authorities.
cy-gb	Roedd y patrymau hyn yn amrywio o fewn awdurdodau lleol.

en-gb	Looking at the small areas across Wales that saw decreases in the percentage of Welsh speakers, the majority of the largest decreases in small areas occurred in local authorities with the highest percentages of people able to speak Welsh.
cy-gb	O edrych ar yr ardaloedd bychain dros Gymru a welodd ostyngiadau yng nghanran y siaradwyr Cymraeg, roedd y mwyafrif o’r gostyngiadau mwyaf mewn ardaloedd bychain yn yr awdurdodau lleol â’r canrannau uchaf o bobl sy’n gallu siarad Cymraeg.

en-gb	The percentage of small areas within local authorities which saw a decrease in the percentage of people aged 3 or over who could speak Welsh between the 2011 census and 2021 census for local authorities with high percentages of Welsh speakers
cy-gb	Canran o ardaloedd bychain o fewn awdurdod lleol a welodd leihad yng nghanran y bobl dair oed neu'n hŷn sy'n gallu siarad Cymraeg rhwng Cyfrifiad 2011 a 2021 ar gyfer awdurdodau lleol sydd â chanran uchel o siaradwyr Cymraeg

en-gb	Decrease between 0 and 2 percentage points
cy-gb	Lleihad rhwng 0 a 2 pwynt canran

en-gb	Decrease between 2 and 5 percentage points
cy-gb	Lleihad rhwng 2 a 5 pwynt canran

en-gb	Decrease of over 5 percentage points
cy-gb	Lleihad o dros 5 pwynt canran

en-gb	Census of population, 2011 and 2021
cy-gb	Cyfrifiad o'r boblogaeth, 2011 a 2021

en-gb	Carmarthenshire had the highest percentage of small areas where the percentage of Welsh speakers decreased between 2011 and 2021, only 8 small areas there saw an increase.
cy-gb	Sir Gaerfyrddin oedd â’r ganran uchaf o ardaloedd bychain a oedd â lleihad yng nghanran y siaradwyr Cymraeg rhwng 2011 a 2021, dim ond 8 ardal fach yno a welodd gynnydd.

en-gb	Small areas around Cwmaman and Llanybydder had the largest decreases, ranging from 11.8 to 10.8 percentage points.
cy-gb	Ardaloedd bychain o gwmpas Cwmaman a Llanybydder oedd â’r gostyngiadau mwyaf gyda gostyngiadau yn amrywio o 11.8 i 10.8 pwynt canran.

en-gb	There have also been decreases in the majority of small areas in Ceredigion, Gwynedd and Anglesey.
cy-gb	Gwelwyd gostyngiadau yn y mwyafrif o ardaloedd bychain yng Ngheredigion, Gwynedd ac Ynys Môn hefyd.

en-gb	In Ceredigion, the largest decreases were 8.5 percentage points in a small area near Cardigan, 8.2 percentage points around Tregaron and 7.5 percentage points around Llanddewi Brefi.
cy-gb	Yng Ngheredigion bu’r gostyngiadau mwyaf o 8.5 pwynt canran mewn ardal fach ger Aberteifi, 8.2 pwynt canran o amgylch Tregaron a 7.5 pwynt canran o amgylch Llanddewi Brefi.

en-gb	In Gwynedd, small areas near Bangor, Corris, Blaenau Ffestiniog and Bala saw the largest decreases (between 6 and 7 percentage points).
cy-gb	Yng Ngwynedd, ardaloedd bychain ger Bangor, Corris, Blaenau Ffestiniog a’r Bala (gostyngiadau o rhwng 6 a 7 pwynt canran) a welodd y gostyngiadau mwyaf.

en-gb	On Anglesey, small areas near Llangefni and Amlwch had the greatest decreases (falling 7.9 percentage points and 6.3 percentage points respectively).
cy-gb	Ar Ynys Môn, ardaloedd bychain ger Llangefni ac Amlwch oedd â’r gostyngiadau mwyaf (gostyngiad o 7.9 pwynt canran a 6.3 pwynt canran yn y drefn honno).

en-gb	Looking at the small areas that saw an increase in the percentage of people aged three or over who can speak Welsh between 2011 and 2021, over two thirds of all small areas had over 5 percentage points in Cardiff.
cy-gb	Wrth edrych ar yr ardaloedd bychain a welodd gynnydd yng nghanran y bobl dair oed neu hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg rhwng 2011 a 2021, roedd dros dwy ran o dair o’r holl ardaloedd bach â chynnydd o dros 5 pwynt canran yng Nghaerdydd.

en-gb	The Canton area had the largest increase, 9.2 percentage points (from 25.5% in 2011 to 34.7% in 2021).
cy-gb	Ardal Treganna oedd â’r cynnydd mwyaf, cynnydd o 9.2 pwynt canran (o 25.5% yn 2011 i 34.7% yn 2021).

en-gb	Plans for submitting a full breakdown of the 2021 Census
cy-gb	Cynlluniau ar gyfer cyflwyno dadansoddiad llawn o Gyfrifiad 2021

en-gb	When this Position Paper was produced, the 2021 Census statistics in relation to the Welsh language had not been fully published.
cy-gb	Wrth i’r Papur Safbwynt hwn gael ei lunio, nid oedd ystadegau Cyfrifiad 2021 mewn perthynas â’r Gymraeg wedi eu cyhoeddi’n llawn.

en-gb	It is not possible to offer a thorough breakdown of the census until the statistics are published.
cy-gb	Nid oes modd cynnig dadansoddiad trylwyr o’r cyfrifiad nes i’r ystadegau weld golau dydd.

en-gb	The Commission will publish a full breakdown of the 2021 Census once all the results are available.
cy-gb	Bydd y Comisiwn yn cyhoeddi dadansoddiad llawn o Gyfrifiad 2021 unwaith fod y canlyniadau i gyd ar gael.

en-gb	We will discuss the best way to do this with Welsh Government statisticians and researchers of the 'Sociolinguistic Survey of High Density Welsh Language Communities'.
cy-gb	Byddwn yn trafod gydag ystadegwyr Llywodraeth Cymru ac ymchwilwyr yr 'Arolwg Sosioieithyddol o Gymunedau Cymraeg Dwysedd Uchel' y ffordd orau o wneud hyn.

en-gb	The Commission also notes the work underway between the Welsh Government and the Office for National Statistics to improve their understanding of the main sources of administrative data and surveys used to produce statistics on the Welsh language.
cy-gb	Mae’r Comisiwn hefyd yn nodi’r gwaith sydd ar y gweill rhwng Llywodraeth Cymru a’r Swyddfa Ystadegau Gwladol i wella eu dealltwriaeth o’r prif ffynonellau data gweinyddol ac arolygon a ddefnyddir i lunio ystadegau ar y Gymraeg.

en-gb	Proposals for primary legislation in relation to children’s social care, Continuing Health Care, mandatory reporting and regulation and inspection
cy-gb	Cynigion ar gyfer deddfwriaeth sylfaenol mewn perthynas â gofal cymdeithasol plant, Gofal Iechyd Parhaus, hysbysu gorfodol a rheoleiddio ac arolygu

en-gb	This consultation covers the following main areas:
cy-gb	Mae'r ymgynghoriad hwn yn ymwneud â’r prif feysydd a ganlyn:

en-gb	Eliminating profit from the care of children looked after
cy-gb	Dileu elw o ofal plant sy'n derbyn gofal

en-gb	Introducing Direct Payments for Continuing Health Care
cy-gb	Cyflwyno taliadau uniongyrchol ar gyfer Gofal Iechyd Parhaus •

en-gb	Extending mandatory reporting of children and adults at risk
cy-gb	Estyn y gofyniad o ran hysbysu gorfodol am blant ac oedolion sy’n wynebu risg

en-gb	Amendments to regulation of service providers, responsible individuals and the social care workforce
cy-gb	Diwygio rheoleiddio darparwyr gwasanaethau, unigolion cyfrifol a'r gweithlu gofal cymdeithasol

en-gb	This consultation seeks views on several proposals for changes to primary legislation which aim to improve social care in Wales.
cy-gb	Mae'r ymgynghoriad hwn yn ceisio barn ar nifer o gynigion ar gyfer newidiadau i ddeddfwriaeth sylfaenol, gyda’r nod o wella gofal cymdeithasol yng Nghymru.

en-gb	This consultation document:
cy-gb	Mae’r ddogfen ymgynghori hon:

en-gb	outlines legislative proposals for eliminating profit from the care of children looked after;
cy-gb	yn amlinellu cynigion deddfwriaethol ar gyfer dileu elw o ofal plant sy'n derbyn gofal;

en-gb	proposes enabling access to Direct Payments for adults who are eligible for Continuing NHS Healthcare;
cy-gb	yn cynnig estyn y gallu i gael taliadau uniongyrchol i oedolion sy'n gymwys ar gyfer Gofal Iechyd Parhaus y GIG;

en-gb	looks at existing duties to report children and adults at risk in Wales, and asks whether these duties should be expanded;
cy-gb	yn edrych ar y dyletswyddau presennol i hysbysu am blant ac oedolion sy’n wynebu risg yng Nghymru, ac yn gofyn a ddylid ehangu'r dyletswyddau hyn;

en-gb	explores areas within existing regulation of service providers, responsible individuals and the social care workforce, and seeks views on potential  amendments.
cy-gb	yn edrych ar feysydd o fewn y drefn bresennol o reoleiddio darparwyr gwasanaethau, unigolion cyfrifol a'r gweithlu gofal cymdeithasol, ac yn ceisio barn ar ddiwygiadau posibl.

en-gb	You can submit your response by midnight on 7 November 2022, in any of the following ways:
cy-gb	Gallwch gyflwyno eich ymateb, a hynny erbyn hanner nos ar 7 Tachwedd 2022, drwy unrhyw un o'r ffyrdd canlynol:

en-gb	Complete ouronline form
cy-gb	Llenwi ein ffurflen ar-lein

en-gb	Download, complete our consultation response formand email it to:
cy-gb	Lawrlwytho a llenwi ein ffurflen ymateb i'r ymgynghoriada'i hanfon drwy ebost i:

en-gb	SocialCareConsultation@gov.wales
cy-gb	YmgynghoriadGofalCymdeithasol@llyw.cymru

en-gb	Please include the reference number WG45428 in the subject of your email
cy-gb	Cofiwch gynnwys y cyfeirnod WG45428 yn llinell bwnc eich e-bost

en-gb	Download, complete our consultation response formand post to the address stated below.
cy-gb	Lawrlwytho a llenwi ein ffurflen ymateb i’r ymgynghoriada'i hanfon drwy’r post i'r cyfeiriad a nodir isod.

en-gb	Programme and Legislative Implementation Team
cy-gb	Tîm Gweithredu’r Rhaglen a’r Ddeddfwriaeth

en-gb	Social Services and Integration Directorate
cy-gb	Y Gyfarwyddiaeth Gwasanaethau Cymdeithasol ac Integreiddio

en-gb	Cardiff  CF10 3NQ
cy-gb	Caerdydd  CF10 3NQ

en-gb	UK General Data Protection Regulation (UK GDPR)
cy-gb	Rheoliad Cyffredinol y DU ar Ddiogelu Data

en-gb	Welsh Government’s standard terms and conditions for such contracts set out strict requirements for the processing and safekeeping of personal data.
cy-gb	Mae telerau ac amodau safonol Llywodraeth Cymru ar gyfer contractau o'r fath yn nodi gofynion caeth ar gyfer prosesu data personol a’u cadw’n ddiogel.

en-gb	Under the data protection legislation, you have the right:
cy-gb	O dan y ddeddfwriaeth diogelu data, mae gennych yr hawl

en-gb	to lodge a complaint with the Information Commissioner’s Office (ICO) who is our independent regulator for data protection.
cy-gb	i gyflwyno cwyn i Swyddfa’r Comisiynydd Gwybodaeth, ein rheoleiddiwr annibynnol ar gyfer diogelu data.

en-gb	CARDIFF  Water Lane CF10 3NQ  Wilmslow
cy-gb	CAERDYDD   Water Lane CF10 3NQ  Wilmslow

en-gb	e-mail: Data.ProtectionOfficer@gov.wales  Cheshire SK9 5AF
cy-gb	e-bost:Data.ProtectionOfficer@llyw.cymruCheshire SK9 5AF

en-gb	01625 545 745 or 0303 123 1113 Website:
cy-gb	01625 545 745 neu  0303 123 1113 Gwefan:

en-gb	As Deputy Minister for Social Services, I am determined that we continue to improve the quality of experience for everyone who uses our social care services.
cy-gb	Fel y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol, rwy’n benderfynol ein bod yn parhau i wella ansawdd profiadau pawb sy’n defnyddio ein gwasanaethau gofal cymdeithasol.

en-gb	This consultation document sets out a number of proposals for changes to primary legislation that will contribute to these improvements.
cy-gb	Mae’r ddogfen ymgynghori hon yn nodi nifer o gynigion i newid deddfwriaeth sylfaenol a fydd yn cyfrannu at y gwelliannau hyn.

en-gb	As part of our Updated Programme for Government, our Co-operation Agreement and ongoing work with Designated Members, we are committed to working with social partners to eliminate profit from the care of children looked after.
cy-gb	Fel rhan o’n Rhaglen Lywodraethu wedi’i diweddaru, ein Cytundeb Cydweithio a’n gwaith parhaus gydag Aelodau Dynodedig, rydym wedi ymrwymo i weithio gyda phartneriaid cymdeithasol i ddileu elw o ofal plant sy’n derbyn gofal.

en-gb	This consultation sets out how this will help us to deliver our wider vision for the care and support available to families, children and young people.
cy-gb	Mae’r ymgynghoriad hwn yn nodi sut y bydd hyn yn ein helpu i gyflawni ein gweledigaeth ehangach ar gyfer y gofal a’r cymorth sydd ar gael i deuluoedd, plant a phobl ifanc.

en-gb	In our Programme for Government, we have also committed to improving the Continuing Health Care and Direct Payments interface.
cy-gb	Yn ein Rhaglen Lywodraethu, rydym hefyd wedi ymrwymo i wella’r rhyngwyneb rhwng Gofal Iechyd Parhaus a Thaliadau Uniongyrchol.

en-gb	In this consultation, we propose to enable adults who are eligible for Continuing NHS Healthcare to access direct payments, which will allow them to decide how, when and by whom their care and support needs are met.
cy-gb	Yn yr ymgynghoriad hwn, rydym yn cynnig y bydd oedolion sy’n gymwys ar gyfer Gofal Iechyd Parhaus y GIG yn gallu cael mynediad at daliadau uniongyrchol, a fydd yn eu galluogi i benderfynu sut, pryd a chan bwy y mae eu hanghenion am ofal a chymorth yn cael eu diwallu.

en-gb	We believe this will further strengthen the voice and control of service users and their carers.
cy-gb	Credwn y bydd hyn yn cryfhau llais a rheolaeth defnyddwyr gwasanaethau a’u gofalwyr ymhellach.

en-gb	In this consultation we also reflect on other important areas where the existing legislative framework might be improved, both in the light of the experience of operating this framework, and also thinking ahead to the findings of the Independent Inquiry into Child Sexual Abuse.
cy-gb	Yn yr ymgynghoriad hwn rydym hefyd yn myfyrio ar feysydd pwysig eraill lle gellid gwella’r fframwaith deddfwriaethol presennol, o ran y profiad o weithredu’r fframwaith hwn, a hefyd yn meddwl ymlaen at ganfyddiadau’r Ymchwiliad Annibynnol i Gamdrin Plant yn Rhywiol.

en-gb	This includes consideration of the relevant duties to report children and adults at risk within the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014, and whether these duties should be expanded to include a legal requirement upon individuals within relevant bodies to report those at risk of harm, including through abuse or neglect.
cy-gb	Mae hyn yn cynnwys ystyried y dyletswyddau perthnasol i hysbysu am blant ac oedolion sy’n wynebu risg o dan Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, ac a ddylid ehangu’r dyletswyddau hyn i gynnwys gofyniad cyfreithiol ar unigolion o fewn cyrff perthnasol i hysbysu am y rhai sy’n wynebu risg o niwed, gan gynnwys drwy gamdriniaeth neu esgeulustod.

en-gb	We also explore a number of areas within the Regulation and Inspection of Social Care (Wales) Act 2016 where we believe minor improvements could be made to enable the existing regulatory frameworks to operate more effectively.
cy-gb	Rydym hefyd yn archwilio nifer o feysydd o dan Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2016 lle credwn y gellid gwneud mân newidiadau i alluogi’r fframweithiau rheoleiddiol presennol i weithredu’n fwy effeithiol.

en-gb	This includes legislative change to clarify and improve how Social Care Wales supports and regulates the social care workforce, and how Care Inspectorate Wales undertakes functions relating to the regulation and inspection of ‘regulated services’.
cy-gb	Mae hyn yn cynnwys newid deddfwriaethol i egluro a gwella sut mae Gofal Cymdeithasol Cymru yn cefnogi ac yn rheoleiddio’r gweithlu gofal cymdeithasol, a sut mae Arolygiaeth Gofal Cymru yn ymgymryd â swyddogaethau sy’n ymwneud â rheoleiddio ac arolygu ‘gwasanaethau rheoleiddiedig’.

en-gb	Finally, we propose to extend the definition of a ‘social care worker’ to include all childcare and play workers, to reinforce Social Care Wales’ support for the sector.
cy-gb	Yn olaf, rydym yn cynnig ehangu’r diffiniad o ‘weithiwr gofal cymdeithasol’ i gynnwys yr holl weithwyr gofal plant a chwarae, i atgyfnerthu cymorth Gofal Cymdeithasol Cymru i’r sector.

en-gb	The chapters in this document set out the context and rationale for each proposed change; explain why we consider we need to introduce or amend the law in these areas, and what this is intended to achieve; before seeking your views on the proposals and their likely impacts.
cy-gb	Mae’r penodau yn y ddogfen hon yn nodi’r cyd-destun a’r sail resymegol ar gyfer pob newid arfaethedig; yn egluro pam rydym yn ystyried bod angen cyflwyno neu ddiwygio’r gyfraith yn y meysydd hyn, a beth rydym yn gobeithio ei gyflawni; cyn ceisio eich barn chi ar y cynigion a’u heffeithiau tebygol.

en-gb	Through this consultation I look forward to engaging with all those who have an interest in continuing to improve our health and social care system.
cy-gb	Drwy’r ymgynghoriad hwn edrychaf ymlaen at ymgysylltu â phawb sydd â diddordeb mewn parhau i wella ein system iechyd a gofal cymdeithasol.

en-gb	I welcome your views and insights and look forward to a productive dialogue in the coming months.
cy-gb	Rwy’n croesawu eich barn a’ch sylwadau ac yn edrych ymlaen at ddeialog gynhyrchiol yn y misoedd nesaf.

en-gb	Julie Morgan MS Deputy Minister for Social Services
cy-gb	Julie Morgan AS y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol

en-gb	What is this consultation about?
cy-gb	Beth sydd dan sylw yn yr ymgynghoriad hwn?

en-gb	Our Programme for Governmentcontains a number of commitments that set out our vision for children’s services in Wales.
cy-gb	Mae ein Rhaglen Lywodraethuyn cynnwys nifer o ymrwymiadau sy'n amlinellu ein gweledigaeth ar gyfer gwasanaethau plant yng Nghymru.

en-gb	Our ambition is for whole system change and, at its heart, we want to see more children and young people being enabled to live with their families and in their home neighbourhoods with many fewer needing to enter care.
cy-gb	Ein huchelgais yw newid ar draws y system gyfan ac, yn ganolog i hynny, rydym am weld mwy o blant a phobl ifanc yn cael eu galluogi i fyw gyda'u teuluoedd ac yn eu cymdogaethau cartref, gan leihau’n sylweddol y nifer sydd angen derbyn gofal.

en-gb	We also want to ensure the period that young people are in care is as short as possible.
cy-gb	Rydym hefyd am sicrhau bod y cyfnod y mae pobl ifanc mewn gofal mor fyr â phosibl.

en-gb	We are committed to keeping families together.
cy-gb	Rydym wedi ymrwymo i gadw teuluoedd gyda'i gilydd.

en-gb	Our vision is to redesign how we look after children and young people so we can do the best for our young people, their families and communities by providing services that are locally based, locally designed and locally accountable.
cy-gb	Ein gweledigaeth yw ailgynllunio sut rydym yn gofalu am blant a phobl ifanc fel y gallwn sicrhau’r gorau i'n pobl ifanc, eu teuluoedd a'u cymunedau drwy ddarparu gwasanaethau sydd wedi’u lleoli'n lleol, wedi’u cynllunio'n lleol ac yn atebol yn lleol.

en-gb	As part of the Co-operation Agreementbetween the Welsh Government and Plaid Cymru, there is a clear commitment to ‘eliminate private profit from the care of children looked after’ as a key component of this radical agenda.
cy-gb	Fel rhan o’r Cytundeb Cydweithiorhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru, mae yna ymrwymiad clir i ‘ddileu elw preifat o ofal plant sy'n derbyn gofal’ ac mae’r ymrwymiad hwnnw’n elfen allweddol o'r agenda radical hon.

en-gb	Feedback from children and young people suggests they have strong feelings about being cared for by privately owned organisations that make a profit from their experience of being in care.
cy-gb	Mae adborth gan blant a phobl ifanc yn awgrymu bod ganddynt deimladau cryf am dderbyn gofal gan sefydliadau o dan berchnogaeth breifat sy'n gwneud elw o'u profiad o fod mewn gofal.

en-gb	The Welsh Government does not believe there should be a market for care for children, or that profits should be made from caring for children facing particular challenges in their lives and intends to bring forward legislation to end this.
cy-gb	Nid yw Llywodraeth Cymru yn credu y dylai yna fod marchnad ar gyfer gofal i blant, nac y dylai elw gael ei wneud o ofalu am blant sy'n wynebu heriau penodol yn eu bywydau. Mae’r Llywodraeth yn bwriadu cyflwyno deddfwriaeth i ddod â hyn i ben.

en-gb	This means the future care of children that are looked after in Wales will be provided by public sector, charitable or not-for-profit organisations.
cy-gb	Mae hyn yn golygu y bydd gofal plant sy'n derbyn gofal yng Nghymru yn y dyfodol yn cael ei ddarparu gan sefydliadau’r sector cyhoeddus, sefydliadau elusennol neu sefydliadau nid-er-elw.

en-gb	Our aim is to ensure that public money invested in the care of children looked after does not profit individuals or corporate entities, but instead is spent on children’s services to deliver better experiences and outcomes for children and young people, addressing service development and improvement and further professional development for staff.
cy-gb	Ein nod yw sicrhau nad yw arian cyhoeddus sy'n cael ei fuddsoddi yng ngofal plant sy'n derbyn gofal yn gwneud elw i unigolion nac endidau corfforaethol, ond yn hytrach yn cael ei wario ar wasanaethau plant er mwyn sicrhau profiadau a chanlyniadau gwell i blant a phobl ifanc, gan helpu i ddatblygu a gwella gwasanaethau a hybu datblygiad proffesiynol pellach ar gyfer staff.

en-gb	The initial focus of our proposals is on the private provision of residential care for children, alongside independent sector foster care.
cy-gb	Mae ein cynigion yn canolbwyntio, i ddechrau, ar ddarpariaeth gofal preswyl preifat i blant, ochr yn ochr â gofal maeth yn y sector annibynnol.

en-gb	What is the current position?
cy-gb	Beth yw'r sefyllfa bresennol?

en-gb	Section 75 of the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014(‘the 2014 Act’) places a duty on local authorities to secure sufficient accommodation to meet the needs of their looked after children population.
cy-gb	Mae adran 75 o Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014('Deddf 2014') yn gosod dyletswydd ar awdurdodau lleol i sicrhau digon o lety i ddiwallu anghenion eu poblogaeth plant sy'n derbyn gofal.

en-gb	Section 81 of the 2014 Act requires local authorities to ensure placements are made within their own area unless it is not reasonably practicable to do so.
cy-gb	Mae adran 81 o Ddeddf 2014 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol sicrhau bod lleoliadau'n cael eu gwneud o fewn eu hardal eu hunain oni bai nad yw'n rhesymol ymarferol i wneud hynny.

en-gb	The Part 6 Code of Practice (Looked After and Accommodated Children)states that local authorities must consider the benefits of having a number of providers, offering a range of accommodation to meet different needs.
cy-gb	Mae Cod YmarferRhan 6 (Plant sy'n Derbyn Gofal a Phlant sy’n Cael eu Lletya)yn dweud bod rhaid i awdurdodau lleol ystyried manteision bod â nifer o ddarparwyr, gan gynnig amrywiaeth o lety i ddiwallu anghenion gwahanol.

en-gb	Local authorities arrange various placements to accommodate children looked after:
cy-gb	Mae awdurdodau lleol yn trefnu gwahanol leoliadau ar gyfer plant sy'n derbyn gofal:

en-gb	With a relative (a “kinship placement”)
cy-gb	Gyda pherthynas

en-gb	With foster parents
cy-gb	Gyda rhieni maeth

en-gb	In a children’s care home
cy-gb	Mewn cartref gofal i blant

en-gb	In other residential settings such as supported lodgings, a school or, for a small number of cases, a secure unit
cy-gb	Mewn lleoliadau preswyl eraill megis llety â chymorth, ysgol neu, mewn nifer bach o achosion, uned ddiogel

en-gb	With a prospective adopter (in certain circumstances)
cy-gb	Gyda darpar fabwysiadwr (o dan amgylchiadau penodol)

en-gb	Placements are currently provided directly by a local authority, through its inhouse services, or by independent providers in the private and third sectors.
cy-gb	Ar hyn o bryd, caiff lleoliadau eu darparu'n uniongyrchol gan awdurdod lleol, drwy ei wasanaethau mewnol, neu gan ddarparwyr annibynnol yn y sector preifat a'r trydydd sector.

en-gb	In Wales, all providers of a care home service for children or a fostering service are required, by the Regulation and Inspection of Social Care (Wales) Act 2016, to register with the Welsh Ministers (in practice, Care Inspectorate Wales).
cy-gb	Yng Nghymru, o dan Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2016, mae'n ofynnol i bob darparwr gwasanaeth cartref gofal i blant neu wasanaeth maethu gofrestru â Gweinidogion Cymru (yn ymarferol, Arolygiaeth Gofal Cymru).

en-gb	Data published on StatsWales show the number of children in care in Wales has grown consistently over the last decade.
cy-gb	Mae data a gyhoeddwyd ar StatsCymru yn dangos bod nifer y plant mewn gofal yng Nghymru wedi cynyddu’n gyson dros y degawd diwethaf.

en-gb	At March 2021, in Wales the rate was 115.3 per 10,000 population aged under 18, in comparison to 67 per 10,000 population in England.
cy-gb	Ym mis Mawrth 2021, yng Nghymru roedd y gyfradd yn 115.3 o bob 10,000 o'r boblogaeth dan 18 oed, o gymharu â 67 o bob 10,000 o'r boblogaeth yn Lloegr.2

en-gb	Children looked after by local authorities:
cy-gb	Plant sy'n derbyn gofal gan awdurdodau lleol:

en-gb	April 2020 to March 2021 | GOV.WALESChildren looked after in England including adoptions, Reporting Year 2021 – Explore education statistics – GOV.UK (explore-education-statistics.service.gov.uk)
cy-gb	Ebrill 2020 i Fawrth 2021 | LLYW.CYMRU2Plant sy'n derbyn gofal yn Lloegr gan gynnwys mabwysiadu, Blwyddyn Adrodd 2021 – Archwilio ystadegau addysg – GOV.UK (explore-education-statistics.service.gov.uk)

en-gb	At March 2021 there were around 5,070  children looked after who were living with a foster family (public and private arrangements).
cy-gb	Ym Mawrth 2021, roedd tua 5,070 o blant sy’n derbyn gofal yn byw gyda theulu maeth (trefniadau cyhoeddus a phreifat).

en-gb	Around a third of these placements are with an Independent Agency.
cy-gb	Mae tua un o bob tri o'r lleoliadau hyn gydag Asiantaeth Annibynnol.

en-gb	, https://statswales.gov.wales/Catalogue/Health-and-Social-Care/Social-Services/ChildrensServices/Children-Looked-After/childrenlookedafterat31march-by-localauthority-placementtype4 Bespoke analysis, CIW data
cy-gb	https://statscymru.llyw.cymru/Catalogue/Health-and-Social-Care/Social-Services/ChildrensServices/Children-Looked-After/childrenlookedafterat31march-by-localauthority-placementtype

en-gb	In July 2022, there were approximately 1,068 residential places available, 85% of which were with independent providers4.
cy-gb	Ym mis Gorffennaf 2022, roedd tua 1,068 o leoedd preswyl ar gael, 85% ohonynt gyda darparwyr annibynnol.

en-gb	Whilst we acknowledge that placements away from home communities are sometimes necessary in the best interests of the child, there needs to be careful consideration of the benefits and potential impacts of using such placements more widely.
cy-gb	Dadansoddiad pwrpasol, data Arolygiaeth Gofal Cymru Er ein bod yn cydnabod bod lleoliadau i ffwrdd o gymunedau cartref yn angenrheidiol weithiau er lles y plentyn, mae angen ystyried yn ofalus fanteision ac effeithiau posibl defnyddio lleoliadau o'r fath yn ehangach.

en-gb	Wherever possible, Welsh Government wants to see placements provided for children and young people that will preserve their links with their local neighbourhoods and communities and allow as much continuity in their lives as possible.
cy-gb	Ble bynnag y bo modd, mae Llywodraeth Cymru am weld lleoliadau'n cael eu darparu ar gyfer plant a phobl ifanc a fydd yn cadw eu cysylltiadau â'u cymdogaethau a'u cymunedau lleol ac yn caniatáu cymaint o gysondeb yn eu bywydau â phosibl.

en-gb	The circumstances of children and young people will differ according to their individual needs and family circumstances.
cy-gb	Bydd amgylchiadau plant a phobl ifanc yn wahanol yn ôl eu hanghenion a’u hamgylchiadau teuluol unigol.